अयनांश
सायन र निरयन राशिबीचको फरक र तीन प्रमुख अयनांश प्रणाली।
सायन र निरयन — एउटै आकाश, दुई शून्य
Tropical vs sidereal zeroराशिचक्रको शून्य अंश कहाँबाट सुरु गर्ने? दुई जवाफ छन्। सायन (tropical) ले वसन्त-विषुव — जुन दिन सूर्य भूमध्यरेखा काटेर उत्तर लाग्छ — लाई शून्य मान्छ, त्यसैले यो ऋतु मा अडिन्छ। निरयन (sidereal) ले साँचो तारापुञ्ज (मेष राशिको आरम्भ) लाई शून्य मान्छ। यी दुई शून्यबीचको कोणीय फरक नै अयनांश हो।
अयनांश चक्र
Interactive: the precessing equinoxतलको चक्रमा बाहिरी १२ राशि तारापुञ्जमा अडिएका छन् (निरयन)। ▶ चलाउनुहोस् — वर्ष अघि बढ्दा पृथ्वीको अक्ष-चलनले सायन शून्य (विषुव) लाई ताराका सापेक्ष पछाडि सार्छ; बढ्दै जाने अम्बर खाँडो नै अयनांश हो। तल्लो स्लाइडरले एउटै ग्रह लाई सार्छ — हेर्नुहोस् कसरी त्यही आकाश-स्थान निरयन र सायनमा फरक राशिमा पढिन्छ।
बाहिरी १२ राशि तारापुञ्जमा अडिएका छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष बिस्तारै घुम्दा (अयन चलन) वसन्त-विषुव बिन्दु — सायन शून्य — ताराका सापेक्ष पछाडि सर्छ। यी दुई शून्यबीचको कोण नै अयनांश हो। एउटै ग्रह त्यसैले निरयनमा मेष भए पनि सायनमा वृष मा पर्न सक्छ — त्यसैले कुण्डलीमा कुन प्रणाली रोजियो भन्ने महत्त्वपूर्ण।
किन सर्छ — अयन चलन
Precession of the equinoxesपृथ्वी ठ्याक्क सिधा घुम्दैन — लठ्ठा (lattu) झैँ यसको अक्ष ठूलो वृत्तमा बिस्तारै डुल्छ। एक फेरो पूरा गर्न झन्डै २५८०० वर्ष लाग्छ, अर्थात् विषुव बिन्दु प्रति वर्ष करिब ५०.३″ (हरेक ~७२ वर्ष मा १°) पछाडि सर्छ। त्यसैले अयनांश पनि वर्षेनि बढ्छ — आज लाहिरीमा झन्डै २४°।
पृथ्वीको अक्ष २३.५° झुकेरै रहन्छ तर लठ्ठाझैँ क्रान्तिवृत्त ध्रुव वरिपरि बिस्तारै घुम्छ — पूरा एक फेरो ~२६,००० वर्ष। त्यसैले उत्तर ध्रुवले फरक-फरक ध्रुव तारा देखाउँछ — कुनै बेला थुबन, अहिले ध्रुव, र ~१३,७८४ बि.सं. मा अभिजित। ऋतु-आधारित विषुव रेखा राशिचक्रमा घुम्दै जान्छ — यही अयन चलन ले माथिको अयनांश खाँडो बढाउँछ।
तीन प्रमुख प्रणाली
Lahiri · Raman · KPनिरयन शून्य ठ्याक्क कुन ताराबाट गन्ने भन्नेमा मतभेद हुनाले फरक–फरक प्रणाली छन् — मूल फरक केही अंश/कलाको मात्र हो, तर ग्रह राशि-सन्धिमा परेमा त्यही सानो फरकले राशि नै बदल्न सक्छ। चक्रमाथिका बटनले प्रणाली बदलेर फरक हेर्नुहोस्।
लाहिरी (Lahiri)
भारत सरकारको आधिकारिक (चित्रा-पक्ष) — धेरैजसो पञ्चाङ्गको पूर्वनिर्धारित; आज ~२४°।
रमन (Raman)
बी.वी. रमनद्वारा प्रचलित — लाहिरीभन्दा झन्डै १.३° कम।
कृष्णमूर्ति (KP)
के.एस. कृष्णमूर्ति पद्धति — लाहिरीभन्दा अति थोरै (~६′) कम; सूक्ष्म भविष्यवाणीमा।
पश्चिमी ज्योतिष प्रायः सायन चलाउँछ, नेपाली–वैदिक वैदिक ज्योतिष निरयन। यस एपको कुण्डली पृष्ठमा तपाईं आफैँ अयनांश प्रणाली रोज्न सक्नुहुन्छ र फरक आफ्नै आँखाले हेर्न सक्नुहुन्छ।
