क्रान्ति र सूर्यको उत्तर–दक्षिण गति
सूर्य विषुवत् रेखाबाट कति उत्तर वा दक्षिण — सूर्योदयको समय यसैले बदल्छ।
क्रान्ति — आकाशको अक्षांश
North or south of the equatorक्रान्ति (declination) कुनै खगोलीय पिण्ड खगोलीय विषुवत् रेखाभन्दा कति उत्तर वा दक्षिण छ भन्ने नाप हो — पृथ्वीको अक्षांशकै आकाशीय संस्करण।
धनात्मक क्रान्ति
विषुवत् रेखाभन्दा उत्तर। नेपालबाट यस्ता पिण्ड आकाशमा अग्लो देखिन्छन्।
ऋणात्मक क्रान्ति
विषुवत् रेखाभन्दा दक्षिण। यी क्षितिजनजिक रहन्छन्।
सूर्यको क्रान्ति वर्षभरि +२३.४४° देखि −२३.४४° सम्म ओहोरदोहोर गर्छ — यही ओहोरदोहोरले ऋतु, अयन र दिनको लम्बाइ तय गर्छ।
दुई समन्वय प्रणाली
Ecliptic vs equatorialपञ्चाङ्गले मुख्यतः क्रान्तिवृत्तीय समन्वय (देशान्तर) प्रयोग गर्छ, तर सूर्योदय जस्ता कुरा गणना गर्न विषुवत् समन्वय (क्रान्ति) चाहिन्छ।
| प्रणाली | आधार तल | समन्वय | प्रयोग |
|---|---|---|---|
| क्रान्तिवृत्तीय | सूर्यको मार्ग | देशान्तर, शर | राशि, तिथि, नक्षत्र |
| विषुवत् | पृथ्वीको विषुवत् रेखा | विषुवांश, क्रान्ति | उदय–अस्त, लग्न |
दुईबीच रूपान्तरण अक्ष झुकाव २३.४४° प्रयोग गरेर गरिन्छ — गणनामा यो चरण अनिवार्य हुन्छ।
सूर्योदयको समय यसैले बदल्छ
Declination + latitudeसूर्योदयको समय दुई कुराले तय हुन्छ: सूर्यको क्रान्ति र स्थानको अक्षांश। यी दुई मिलेर दिनको लम्बाइ दिन्छन्।
cos(H) = −tan(अक्षांश/latitude) × tan(क्रान्ति/declination) H = घण्टा कोण / hour angle → दिनको आधा लम्बाइ / half the day's length काठमाडौँ / Kathmandu, अक्षांश / lat 27.7°N ग्रीष्म अयनान्त / summer solstice (δ = +23.44°) → दिन ~13h 50m / day शीत अयनान्त / winter solstice (δ = −23.44°) → दिन ~10h 25m / day
अक्षांश जति उत्तर, दिनको लम्बाइको फरक त्यति ठूलो।
विषुवत् रेखामा (०° अक्षांश) क्रान्ति जे भए पनि दिन सधैँ झन्डै १२ घण्टाको हुन्छ। ध्रुवमा भने महिनौँ लामो दिन र रात हुन्छन् — उही सूत्रको चरम परिणाम।
नेपाल २६°–३०° उत्तरमा पर्ने हुनाले दिनको लम्बाइ वर्षभरि झन्डै ३.५ घण्टा घटबढ हुन्छ — उल्लेख्य, तर युरोपजस्तो चरम होइन।
