ऋतु किन सर्छ — सायन vs निरयन
ऋतु सायन (विषुव–अयनान्त) ले, महिना निरयन (राशि–सङ्क्रान्ति) ले — अयन चलनले हरेक ~७२ वर्षमा १ दिन फरक पार्छ; दुवै सँगै स्थिर राख्न सकिँदैन।
ऋतु सायन, महिना निरयन
Seasons are tropical, months are siderealएउटै सूर्यलाई दुई फरक शून्य बाट नापिन्छ। ऋतु लाई सायन (tropical) ले नाप्छ — शून्य अंश भनेको वसन्त-विषुव (सूर्य भूमध्यरेखा काटेर उत्तर लाग्ने क्षण), त्यसैले ऋतु सधैँ विषुव र अयनान्तमा अडिन्छ। तर बि.सं. का महिना लाई निरयन (sidereal) ले नाप्छ — शून्य भनेको आकाशको साँचो मेष तारापुञ्ज, र महिनाको पहिलो गते भनेको सङ्क्रान्ति (सूर्य नयाँ राशिमा पस्ने क्षण) हो। यी दुई शून्यबीचको कोण नै अयनांश — आज ~२४°।
बाहिरी १२ राशि ताराका सापेक्ष स्थिर छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष लट्टू झैँ घुम्दा वसन्त-विषुव (Point 0) बिस्तारै राशिचक्रमा पछाडि सर्छ — प्रति ~७२ वर्षमा १°। त्यसैले आज विषुव मीन मा छ, अनि सायन ऋतु निरयन महिनासँग बिस्तारै फरक पर्दै जान्छ।
किन सर्छ — अयन चलन
Why it drifts: precessionपृथ्वी लठ्ठा (lattu) झैँ अक्षमा बिस्तारै डुल्छ। एक फेरो पूरा हुन ~२५८०० वर्ष लाग्छ, अर्थात् विषुव बिन्दु प्रति वर्ष ~५०.३″ — हरेक ~७२ वर्ष मा ठ्याक्क १° — पछाडि सर्छ। सूर्य दिनमा ~१° हिँड्ने हुनाले, यो १° = झन्डै १ दिन। त्यसैले निरयन महिनाको सापेक्ष ऋतु हरेक ~७२ वर्षमा १ दिन सर्दै जान्छ।
पृथ्वीको अक्ष २३.५° झुकेरै रहन्छ तर लठ्ठाझैँ क्रान्तिवृत्त ध्रुव वरिपरि बिस्तारै घुम्छ — पूरा एक फेरो ~२६,००० वर्ष। त्यसैले उत्तर ध्रुवले फरक-फरक ध्रुव तारा देखाउँछ — कुनै बेला थुबन, अहिले ध्रुव, र ~१३,७८४ बि.सं. मा अभिजित। ऋतु-आधारित विषुव रेखा राशिचक्रमा घुम्दै जान्छ — यही अयन चलन ले माथिको अयनांश खाँडो बढाउँछ।
दुई बाटो — दुवै सँगै सम्भव छैन
The trade-off: you cannot fix bothमहिना र ऋतु दुवैलाई सधैँभरि एकनासले मिलाइराख्न सकिँदैन, किनकि एउटा ताराको सापेक्ष स्थिर छ भने अर्को विषुवको। कुनै एउटा रोज्नैपर्छ — र अर्को बिस्तारै सर्छ।
महिनालाई राशिमा अडाए (अहिलेको प्रचलन)
वैशाख सधैँ मेष सङ्क्रान्तिमै सुरु हुन्छ — कुण्डली, नक्षत्र र ग्रह-राशि ताराका सापेक्ष स्थिर रहन्छन्। तर ऋतु निरयनको सापेक्ष ~७२ वर्षमा १ दिन (~२१६० वर्षमा पूरा १ महिना) सर्छ — धेरै शताब्दीपछि वैशाख वसन्त नभई अर्कै ऋतुमा पर्न सक्छ।
महिनालाई ऋतुमा अडाए (सायन सुधार)
वैशाख सधैँ वसन्त-विषुवमै बस्छ — ऋतु कहिल्यै सर्दैन। तर बदलामा हरेक राशिको पछाडिको तारापुञ्ज सर्छ — कुण्डली, ग्रहको राशि, नक्षत्र र जन्म-चार्ट सबै ~१°/७२ वर्षका दरले फरक पर्न थाल्छन्; आज मेषमा देखिने तारा भोलि अर्कै राशिमा पढिन्छ।
यस पात्रोले के गर्छ
What this patro doesयो पात्रोले दुवै देखाउँछ — महिना/गते निरयन सङ्क्रान्ति ले (तारा स्थिर), अनि गृहपृष्ठको ऋतु पट्टी सायन (विषुव–अयनान्त) ले गणना गर्छ, ताकि ऋतु वास्तविक मौसमसँगै रहोस्। त्यसैले बैशाख कहिलेकाहीँ वसन्तसँग ठ्याक्क नमिल्न सक्छ — त्यो भुल होइन, अयन चलनको असर हो।
पश्चिमी ज्योतिष प्रायः सायन (ऋतु-केन्द्रित) चलाउँछ, नेपाली–वैदिक वैदिक ज्योतिष निरयन (तारा-केन्द्रित)। अयनांशको गहिराइ अयनांश लेखमा छ।
