पृथ्वीको २३.४४° अक्ष झुकाव
क्रान्तिवृत्त र खगोलीय विषुवत् रेखाबीचको कोण — ऋतुको मूल कारण।
२३.४४° — एउटै कोण, धेरै परिणाम
Obliquity of the eclipticपृथ्वीको घुर्णन अक्ष यसको कक्षीय तलसँग ठाडो छैन — यो २३.४४° ले ढल्केको छ। यसलाई अक्ष झुकाव वा क्रान्तिवृत्तको तिर्यकता (obliquity) भनिन्छ।
समान कुरा अर्को तरिकाले पनि भन्न सकिन्छ: क्रान्तिवृत्त र खगोलीय विषुवत् रेखाबीचको कोण `२३.४४°` छ। यी दुई भनाइ एउटै ज्यामितिका दुई रूप हुन्।
झुकिएको अक्ष — यही झुकावले ऋतु, अयन र दिनको लम्बाइको फेरबदल जन्माउँछ।
यसबाट के–के निस्कन्छ
Almost everything seasonalऋतु
झुकाव नभए ऋतु नै हुँदैनथ्यो — सूर्यको किरण वर्षभरि उही कोणमा पर्थ्यो।
दिनको लम्बाइ
गर्मीमा लामो, जाडोमा छोटो दिन — यो पूरै झुकावको परिणाम हो।
अयनान्त र विषुव
क्रान्तिको चरम ±२३.४४° अयनान्त, र ०° विषुव — दुवै झुकावले तय गर्छ।
कर्क र मकर रेखा
पृथ्वीमा ±२३.४४° अक्षांशका रेखा — जहाँ सूर्य वर्षमा एक पटक ठीक शिरमा आउँछ।
कर्क रेखा (Tropic of Cancer) नेपालको दक्षिणबाट जान्छ। नेपाल यसभन्दा उत्तर पर्ने हुनाले सूर्य कहिल्यै ठीक शिरमा आउँदैन — सधैँ केही दक्षिणतिर झुकेको हुन्छ।
झुकाव पनि स्थिर छैन
22.1° to 24.5°२३.४४° आजको मान हो। लामो कालक्रममा यो २२.१° देखि २४.५° बीच दोलन गर्छ, झन्डै ४१,००० वर्षको चक्रमा।
अहिले यो घट्दै छ — प्रति शताब्दी झन्डै ०.०१३°। झुकाव घट्दा ऋतुको तीव्रता केही कम हुन्छ; बढ्दा बढी।
यो अयन चलनभन्दा फरक कुरा हो। अयन चलन अक्षको दिशा बदल्छ (२६,००० वर्ष); तिर्यकताको दोलन अक्षको झुकाव बदल्छ (४१,००० वर्ष)। दुवै सँगै चलिरहेका छन्।
