नाक्षत्र काल
ताराको सापेक्ष नापिने समय — लग्न र भाव गणनाको आधार।
ताराको घडी
23h 56m 4sनाक्षत्र काल (sidereal time) सूर्यको होइन, ताराको सापेक्ष नापिने समय हो। नाक्षत्र दिन २३ घण्टा ५६ मिनेट ४ सेकेन्डको हुन्छ।
व्यावहारिक अर्थ — कुनै तारा आज राति ९:०० बजे जुन ठाउँमा देखिन्छ, भोलि त्यही ठाउँमा ८:५६ बजे नै पुगिसक्छ। हरेक दिन ~४ मिनेट अगाडि।
पञ्चाङ्गमा किन चाहिन्छ
Lagna and the housesनाक्षत्र काल लग्न गणनाको आधार हो। लग्न भनेको कुनै क्षणमा पूर्वी क्षितिजमा उदाउँदै गरेको राशि — र त्यो कुन राशि हो भन्ने कुरा त्यो क्षणमा आकाश कति घुमेको छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ।
त्यो घुमाइ सूर्यको घडीले होइन, ताराको घडीले नापिन्छ। त्यसैले जन्म कुण्डली बनाउँदा जन्मको स्थानीय नाक्षत्र काल निकाल्नु पहिलो चरण हो।
जन्म समय + मिति / birth time + date
│
▼
स्थानीय नाक्षत्र काल / local sidereal time ← देशान्तर चाहिन्छ / needs longitude
│
▼
पूर्वी क्षितिजमा कुन देशान्तर उदाउँदै / which longitude is rising
│ ← अक्षांश चाहिन्छ / needs latitude
▼
लग्न + बाह्र भाव / lagna + the twelve housesलग्न गणनाको शृङ्खला — नाक्षत्र काल यसको पहिलो कडी हो।
लग्न हरेक दुई घण्टामा बदलिन्छ
12 signs, 24 hoursएक दिनमा पूरै राशिचक्र क्षितिजबाट उदाउँछ। बाह्र राशि, चौबीस घण्टा — त्यसैले औसतमा हरेक दुई घण्टामा लग्न बदलिन्छ।
तर “औसतमा” भन्ने शब्द महत्त्वपूर्ण छ। क्रान्तिवृत्त क्षितिजसँग ढल्केको हुनाले कुनै राशि छिटो उदाउँछ, कुनै ढिलो — र यो फरक अक्षांशसँगै बढ्दै जान्छ। काठमाडौँ (२७.७° उत्तर) मा यो फरक उल्लेख्य हुन्छ।
यही कारण जन्म समय केही मिनेट फरक पर्दा पनि लग्न बदलिन सक्छ — र त्यससँगै पूरै कुण्डलीको भाव संरचना।
