अग्नि जुर्ने साइत २०८३ — शुभ मिति र मुहूर्त

यी मितिहरू हाम्रो आफ्नै प्रणालीले गणना गर्छ। यो साइत लग्नमा आधारित होइन — प्रत्येक दिनको तिथि र वारबाट तलको अग्निवास सूत्र लगाएर शुभ दिन निकालिन्छ।

1. १

   अग्निवास सूत्र — (तिथि + वार + १) लाई ४ ले भाग गर्दा शेष ० वा ३ आए अग्नि पृथ्वी (भूमि) मा हुन्छ, जुन हवनका लागि शुभ मानिन्छ।

   मुहूर्त चिन्तामणि २.३६ (अग्न्याधान प्रकरण)

   सैका तिथिवारयुता कृताप्ता शेषे गुणेऽग्ने भुवि वह्निवासः । सौख्याय होमे शशिगुग्मशेषे प्राणार्थनाशौ दिवि भूतले च ॥ ३६ ॥ [४५८]

   तिथिमा १ जोडी वार थप्ने; ४ ले भाग गर्दा शेष ३ (गुण) वा ० आए अग्नि पृथ्वी (भुवि) मा — होम सुखदायी। शेष १ (शशि) स्वर्गमा प्राणनाश; शेष २ (गुग्म) पातालमा अर्थनाश।

2. २

   शेष १ आए अग्नि स्वर्गमा (प्राणनाश) र शेष २ आए पातालमा (धननाश) — दुवै अशुभ मानिन्छ।

   मुहूर्त चिन्तामणि २.३६ · पीयूषधारा टीका

   तिथिवारयुतिः सैका वेदभक्तावशेषकात् । निवासोऽग्नेर्व्यौम्नि रूपे वित्तप्राणविनाशकः ॥ पाताले द्विकशेषेण धनसंचयनाशकः । गुणवेदावशेषेण भूमौ विपुलसौख्यदः ॥ [४५८]

   शेष १ (रूपे) — अग्नि व्यौम्नि/स्वर्गमा, वित्त–प्राण विनाश। शेष २ (द्विक) — पातालमा, धनसञ्चय नाश। शेष ३ वा ० (गुण–वेद) — भूमौ, विपुल सौख्य।

3. ३

   पूर्ण तिथि (शुक्ल १–१५, कृष्ण १६–३०) र वार (आइत=१ … शनि=७) मा गणना।

   मुहूर्त चिन्तामणि २.३६ · पीयूषधारा (गणना विधि)

   सैका तिथिवारयुता कृताप्ता शेषे गुणेऽग्ने भुवि वह्निवासः । सौख्याय होमे शशिगुग्मशेषे प्राणार्थनाशौ दिवि भूतले च ॥ ३६ ॥ [४५८]

   शुक्ल प्रतिपदादेखि कृष्ण अमावस्यासम्म ३० तिथि गनिन्छ — शुक्ल १–१५, कृष्णलाई १६–३०। वर्तमान तिथिमा १ जोडी वार संख्या (रवि=१ … शनि=७) थप्ने; ४ ले भाग दिएर शेष हेर्ने।

4. ४

   नित्य, नैमित्तिक र आब्दिक (वार्षिक) कर्ममा अग्निवासको विचार अनिवार्य छैन — यो मुख्यतः काम्य कर्मका लागि हो; उपनयन/विवाह जस्ता संस्कारमा पनि अनिवार्य छैन।

   मुहूर्त चिन्तामणि २.३६ (भाष्य)

   नित्ये नैमित्तिके कार्ये न चाब्दे मुनिभिः स्मृतः । संस्कारेषु विचारोऽस्य न कार्यो नापि वैष्णवे ॥

   मुनिहरूका अनुसार नित्य र नैमित्तिक कर्म (जस्तै सामान्य रुद्राभिषेक), वार्षिक अनुष्ठान, संस्कार तथा वैष्णव कार्यमा यस अग्निवासको विचार अनिवार्य छैन।

5. ५

   अग्निवास तिथि र वारबाट मात्र गणना हुन्छ (यो प्रणालीको गणना विधि हो, श्लोकको छुट्टै नियम होइन)।

   मुहूर्त चिन्तामणि २.३६ (गणना आधार)

   सैका तिथिवारयुता कृताप्ता शेषे गुणेऽग्ने भुवि वह्निवासः । सौख्याय होमे शशिगुग्मशेषे प्राणार्थनाशौ दिवि भूतले च ॥ ३६ ॥ [४५८]

   मूल श्लोकले नै तिथि–वार योगबाट अग्निवास निकाल्छ — लग्न वा अन्य पञ्चाङ्ग अङ्गको छुट्टै नियम होइन; प्रणालीले त्यही दुई आधार मात्र प्रयोग गर्छ।