अन्नप्रासन साइत २०८३ — शुभ मिति र मुहूर्त

यी मितिहरू हाम्रो आफ्नै प्रणालीले जेपीएल (NASA को Jet Propulsion Laboratory) बाट गणना गर्छ — कुनै बाह्य सूची पछ्याइएको छैन। प्रत्येक दिनको सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्म हरेक अन्तरालमा तिथि, नक्षत्र, योग, करण, वार र लग्न निकालेर तलका नियमहरू लगाइन्छ। दिनको शुद्ध मुहूर्त भेटिए मात्र दिन प्रकाशित हुन्छ।

1. १

   महिना/उमेर — अन्नप्रासनको मुख्य आधार शिशुको जन्मपछिको चन्द्रमहिना हो: बालकलाई सम महिना (६,८,१०,१२) र बालिकालाई विषम महिना (५,७,९,११)। अधिकमासमा संस्कार नगर्ने परम्परा मानिन्छ।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५.१६ (संस्कार प्रकरण)

   युग्ममासे पुंसोऽयुग्मे स्त्रीणां मृदुलघुचरस्थिरोडुषु । रिक्तानन्दाष्टमीदर्शद्वादशीार्ककुजार्किभिर्विना ॥ १६ ॥

   बालकको अन्नप्रासन सम महिना (जन्मपछि ६,८,१०,१२) मा र बालिकाको विषम महिना (५,७,९,११) मा; मृदु, लघु, चर र स्थिर वर्गका नक्षत्रमा; रिक्ता (४,९,१४), नन्द (१,६,११), अष्टमी, अमावस्या र द्वादशी बाहेक; आइत (अर्क), मंगल (कुज) र शनि (अर्कि) बाहेकका वारमा।

2. २

   तिथि — शुभ तिथि २,३,५,७,१०,१३ र पूर्णिमा (शुक्ल १५); नन्द (१,६,११), रिक्ता (४,९,१४), अष्टमी (८), द्वादशी (१२) र अमावस्या वर्ज्य।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५.१६ (संस्कार प्रकरण)

   युग्ममासे पुंसोऽयुग्मे स्त्रीणां मृदुलघुचरस्थिरोडुषु । रिक्तानन्दाष्टमीदर्शद्वादशीार्ककुजार्किभिर्विना ॥ १६ ॥

   श्लोकको «रिक्तानन्दाष्टमीदर्शद्वादशी…विना» ले रिक्ता (४,९,१४), नन्द (१,६,११), अष्टमी, अमावस्या (दर्श) र द्वादशी वर्जित गर्छ — बाँकी २,३,५,७,१०,१३ र पूर्णिमा शुभ।

3. ३

   नक्षत्र — मृदु, लघु, चर र स्थिर वर्गका १६ नक्षत्र: अश्विनी, रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, पुष्य, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, अनुराधा, उत्तराषाढा, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा, उत्तरभाद्रपदा, रेवती।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५.१६ (संस्कार प्रकरण)

   युग्ममासे पुंसोऽयुग्मे स्त्रीणां मृदुलघुचरस्थिरोडुषु । रिक्तानन्दाष्टमीदर्शद्वादशीार्ककुजार्किभिर्विना ॥ १६ ॥

   «मृदुलघुचरस्थिरोडुषु» — मृदु (मृगशिरा, रेवती, चित्रा, अनुराधा), लघु/क्षिप्र (हस्त, अश्विनी, पुष्य), चर (स्वाती, पुनर्वसु, श्रवण, धनिष्ठा, शतभिषा), स्थिर/ध्रुव (रोहिणी, तीन उत्तरा) — जम्मा १६ नक्षत्र।

4. ४

   वार — सोम, बुध, बिहि, शुक्र मात्र (आइत, मंगल, शनि वर्ज्य)।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५.१६ (संस्कार प्रकरण)

   युग्ममासे पुंसोऽयुग्मे स्त्रीणां मृदुलघुचरस्थिरोडुषु । रिक्तानन्दाष्टमीदर्शद्वादशीार्ककुजार्किभिर्विना ॥ १६ ॥

   «अर्ककुजार्किभिर्विना» — अर्क (आइत), कुज (मंगल) र अर्कि (शनि) बाहेकका वारमा अन्नप्रासन शुभ; सोम, बुध, बिही, शुक्र लिइन्छ।

5. ५

   लग्नशुद्धि — शुभ ग्रह केन्द्र/त्रिकोण/आय (११) मा, पाप ग्रह उपचय (३,६,११) मा, दशम भाव रिक्त, चन्द्रमा लग्न/षष्ठ/अष्टममा नहोस् — शास्त्रीय आदर्श। सामान्य पात्रोमा मेष, वृश्चिक र मीन लग्न मात्र वर्ज्य; पूर्ण ग्रह-लग्नशुद्धि जातक-सापेक्ष।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५.१७ (संस्कार प्रकरण)

   केन्द्रत्रिकोणायगतैः शुभैः खेटैः खशून्यगे । पापैरुपचयस्थैश्च लग्नेन्दुमृतिषष्ठगैः ॥ १७ ॥

   शुभ ग्रह केन्द्र (१,४,७,१०), त्रिकोण (५,९) वा आय (११) मा; दशम भाव (ख) रिक्त; पाप ग्रह उपचय (३,६,११) मा; चन्द्रमा लग्न (१), षष्ठ वा अष्टम (मृत्यु) मा नहोस् — यस्तो लग्नशुद्धि आदर्श।

6. ६

   गुरु/शुक्र अस्त — अन्नप्रासन काल-सापेक्ष (नित्य) संस्कार भएकाले गुरु वा शुक्र अस्त भए पनि गर्न बाधा छैन।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५ (श्लोक ४६–४७ भाष्य)

   सीमन्त-जातकर्म-नामकरण-अन्नप्राशनादिकं कर्म गुरु-शुक्रास्तादावपि कार्यम् ।

   सीमन्त, जातकर्म, नामकरण, अन्नप्रासन आदि काल-सापेक्ष (नित्य) संस्कार गुरु वा शुक्र अस्त भएको बेला पनि गर्न सकिन्छ — यी अस्त-दोषका अपवाद हुन्।

7. ७

   जन्मतारा — शिशुको जन्मनक्षत्रबाट १, १०, १९, २५ औं तारा वर्ज्य (जातक-सापेक्ष; सामान्य सूचीमा लागू गरिएको छैन)।

   मुहूर्त चिन्तामणि १.३४ / नक्षत्र प्रकरण (जन्मर्क्ष · तारा)

   जन्मार्क्षमासतिथयो व्यतिपातभद्रा वैधृत्यमापितृदिनानि तिथिक्षयद्वौ । न्यूनार्द्धिमासकुलिकप्रहराधपाता विष्कम्भमृद्व्यतिगतित्रयमेव वर्ज्यम् ॥ ३४ ॥

   «जन्मार्क्ष…» — आफ्नै जन्मनक्षत्र (१), अनुजन्म (१०), त्रिजन्म (१९) र मानस (२५) शुभ कार्यमा वर्ज्य। यो जातक-सापेक्ष भएकाले सामान्य अन्नप्रासन सूचीमा लागू गरिएको छैन — व्यक्तिगत कुण्डलीमा हेर्नुपर्छ।

8. ८

   सुरक्षा दोष — व्यतीपात/वैधृति योग, विष्टि (भद्रा) करण, दुर्मुहूर्त (अवधि मात्र) र ग्रहणको दिन हटाइन्छ (सामान्य मुहूर्त सुरक्षा; उद्धृत श्लोकको अंश होइन)।

   मुहूर्त चिन्तामणि १.३४ · ग्रहण १.३२ (शुभाशुभ प्रकरण)

   जन्मार्क्षमासतिथयो व्यतिपातभद्रा वैधृत्यमापितृदिनानि तिथिक्षयद्वौ । न्यूनार्द्धिमासकुलिकप्रहराधपाता विष्कम्भमृद्व्यतिगतित्रयमेव वर्ज्यम् ॥ ३४ ॥

   व्यतीपात, भद्रा (विष्टि) र वैधृति महादोष; ग्रहणको दिन र दुर्मुहूर्त अवधि पनि सामान्य मुहूर्त सुरक्षाका रूपमा हटाइन्छ — ५.१६ को छुट्टै खण्ड होइन।

9. ९

   दिनको समय — गणना सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्म गरिन्छ (प्रणालीको विधि; श्लोकको छुट्टै नियम होइन)।

   मुहूर्त चिन्तामणि (संस्कार · पूर्वाह्न निर्देश) · पीयूषधारा

   पूर्वाह्णे दैवकृत्यं स्यान्मध्याह्ने मानुषं तथा ॥ [६८२]

   दैव/संस्कार कार्य पूर्वाह्नमा उत्तम; अन्नप्रासन राति गर्ने विधान छैन। प्रणालीले दिवाकाल (सूर्योदय–सूर्यास्त) स्क्यान गर्छ — दिवा लग्न शोधन; पूर्वाह्न वरीयता शास्त्रीय आदर्श हो।

10. १०

    यसको सटीक मिति शिशुको जन्ममितिमा भर पर्छ (उमेर विण्डो); सूचीले उपयुक्त दिन देखाउँछ।

    मुहूर्त चिन्तामणि ५.१६ (युग्म/अयुग्म मास)

    युग्ममासे पुंसोऽयुग्मे स्त्रीणां मृदुलघुचरस्थिरोडुषु । रिक्तानन्दाष्टमीदर्शद्वादशीार्ककुजार्किभिर्विना ॥ १६ ॥

    «युग्ममासे पुंसोऽयुग्मे स्त्रीणां» — बालक सम महिना, बालिका विषम महिना। त्यसैले जन्ममिति बिना उमेर विण्डो मिलाउन सकिँदैन।