ब्रतबन्ध साइत २०८३ — शुभ मिति र मुहूर्त

यी मितिहरू हाम्रो आफ्नै प्रणालीले जेपीएल (NASA को Jet Propulsion Laboratory) बाट गणना गर्छ — कुनै बाह्य सूची पछ्याइएको छैन। प्रत्येक दिनको सूर्योदयदेखि मध्याह्नसम्म हरेक अन्तरालमा तिथि, नक्षत्र, योग, करण, वार र लग्न निकालेर तलका उपनयन नियमहरू लगाइन्छ। मध्याह्नअघि शुद्ध मुहूर्त भेटिए मात्र दिन प्रकाशित हुन्छ।

आफ्नो समुदायले नमान्ने नियम स्विच अफ गर्नुहोस् — मिति तुरुन्तै पुनः गणना हुन्छन्। अधिकमास, ग्रहण, संक्रान्ति जस्ता खगोलीय रक्षाहरू सधैँ लागू हुन्छन्।

1. १

   काल — सूर्य उत्तरायणमा हुनुपर्छ (सायन: पुस ~६ को शीत अयनान्तदेखि असार ~६ को ग्रीष्म अयनान्तसम्म); चातुर्मास र अधिकमास वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५.३९ (संस्कार प्रकरण)

   माघफल्गुनवैशाखज्येष्ठाषाढेषु शोभनम्। उदीच्यगेऽर्के विप्राणां सति चन्द्रे च शुद्धितः॥

   माघ, फाल्गुन, वैशाख, ज्येष्ठ र आषाढमा शुभ; सूर्य उत्तरतिर (उत्तरायण) हुँदा। अधिकमास र चातुर्मास वर्जित।

2. २

   तिथि — शुक्ल २,३,५,१०,११,१२ वा कृष्ण २,३,५।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५.४० (संस्कार प्रकरण)

   दशैकादशी द्वादशी द्वितीया तृतीया पञ्चमी दशमीषु।

   दशमी, एकादशी, द्वादशी, द्वितीया, तृतीया र पञ्चमी — उपनयनका शुभ तिथि।

3. ३

   गलग्रह तिथि — १,४,७,८,९,१३,१४,१५ (पूर्णिमा/अमावस्या) वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५ (संस्कार प्रकरण · भाष्य)

   प्रतिपच्च चतुर्थी च सप्तम्यष्टमी तथा । नवमी च त्रयोदश्योश्चतुर्दश्योश्च पूर्णिमा ॥ अमावस्या तथा प्रोक्ता गलग्रहास्तिथयो ज्ञेयाः ।

   प्रतिपदा, चतुर्थी, सप्तमी, अष्टमी, नवमी, त्रयोदशी, चतुर्दशी र पूर्णिमा/अमावस्या — गलग्रह दोषले उपनयनमा वर्जित।

4. ४

   नक्षत्र — तलको परम्परा मोड अनुसार: शास्त्रीय उपनयन (क्षिप्र/ध्रुव/चर/मृदु + मघा/मूल), नेपाली पञ्चाङ्ग (भरणी/कृत्तिका/मघा/विशाखा/ज्येष्ठा बाहेक), वा उदार (मघा पनि स्वीकार्य)।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५.३९–४० (संस्कार प्रकरण)

   हस्ताश्विपुष्यमृगसौम्यमघोत्तरात्रयं सौम्यमैत्रं मूलं चरं च खलु पुष्यपुनर्वसू च।

   शास्त्रले हस्त, अश्विनी, पुष्य, मृगशिरा, पुनर्वसु, मघा, तीन उत्तरा, मूल र चर नक्षत्र आदि — करिब १९ नक्षत्रलाई शुभ मान्छ (शास्त्रीय मोड)।

5. ५

   वार — सोम, बुध, बिहि, शुक्र मात्र (मंगलबार र शनिबार वर्जित)।

   बृहत्संहिता १.४ · मुहूर्त चिन्तामणि

   रविवारबुधगुरुशुक्रसोमवारेषु क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृदिति यदि पितामहोक्ते।

   पितामह (ब्रह्मा) का अनुसार मङ्गलबार अशुभ; शनि र मंगल क्रूर वार हुन् — ब्रतबन्धमा वर्जित। रविवार, बुधवार, गुरुवार, शुक्रवार र सोमवार शुभ।

6. ६

   समय — सूर्योदय–मध्याह्न मात्र (अपराह्न/रात्रि वर्जित)।

   मुहूर्त चिन्तामणि ५ (संस्कार प्रकरण · भाष्य)

   उपनयनमपराह्वे न कार्यम्।

   उपनयन अपराह्नमा गर्नु हुँदैन — पूर्वाह्न वा मध्याह्न मात्र।

7. ७

   ग्रह — गुरु र शुक्र अस्त, बाल्य वा वृद्ध हुनुहुँदैन।

   धर्मसिन्धु — शुक्रास्तादि वर्ज्याणि (प्रथम परिच्छेद)

   अस्ते च गुरौ शुक्रे बाले वृद्धे मलिम्लुचे।

   गुरु वा शुक्र अस्त, बाल्य, वृद्ध र मलिम्लुच अवस्थामा हुँदा शुभ कार्य वर्जित। अस्त हुनुभन्दा सात दिन अघि वृद्ध, उदय भएपछि सात दिन बाल्य — मध्यम पक्ष।

8. ८

   सिंहस्थ गुरु — बृहस्पति सिंह राशिमा रहेको अवधि वर्जित (नेपाली समुदायले नमान्ने भए बन्द गर्न सकिन्छ)।

   धर्मसिन्धु १ (प्रथम परिच्छेद · सिंहस्थ)

   मघानक्षत्रगते सिंहाशगते च गुरौ सर्वदेशेषु सर्वमाङ्गलिककर्मणां निषेधः ॥

   बृहस्पति मघा नक्षत्र वा सिंह राशिमा हुँदा सबै देशमा सम्पूर्ण मांगलिक कर्म निषेध।

9. ९

   योग — व्यतीपात र वैधृति वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि १.३४ (शुभाशुभ प्रकरण)

   जन्मार्क्षमासतिथयो व्यतिपातभद्रा वैधृत्यमापितृदिनानि तिथिक्षयद्वौ । न्यूनार्द्धिमासकुलिकप्रहराधपाता विष्कम्भमृद्व्यतिगतित्रयमेव वर्ज्यम् ॥ ३४ ॥

   यस श्लोकमा व्यतीपात, भद्रा र वैधृति लगायत शुभकार्यमा त्याज्य दोषहरूको उल्लेख छ। शास्त्रीय आधारमा हाम्रो प्रणालीले यसमध्ये व्यतीपात र वैधृतिलाई योगदोषका रूपमा लागू गर्छ।

10. १०

    करण — विष्टि (भद्रा) वर्जित।

    मुहूर्त चिन्तामणि १.३४ · १.४३ (शुभाशुभ प्रकरण)

    जन्मार्क्षमासतिथयो व्यतिपातभद्रा वैधृत्यमापितृदिनानि तिथिक्षयद्वौ । न्यूनार्द्धिमासकुलिकप्रहराधपाता विष्कम्भमृद्व्यतिगतित्रयमेव वर्ज्यम् ॥ ३४ ॥

    यस श्लोकमा उल्लिखित 'भद्रा' ले विष्टि करण जनाउँछ। प्रणालीले सम्पूर्ण विष्टि करणलाई वर्जित मान्छ।

11. ११

    संक्रान्ति र ग्रहण (±३ दिन) वर्जित; दुर्मुहूर्त परेको अवधि मात्र छाडिन्छ (पूरै दिन होइन)।

    मुहूर्त चिन्तामणि — ग्रहण १.३२, दुर्मुहूर्त १.३७–४० (शुभाशुभ प्रकरण)

    सर्वस्मिन्विधुपापयुक्तनलवाधर्चे निशार्धाटीत्र्यंशं वै कुनवांशकं ग्रहणतः पूर्वं दिनानां त्रयम् ।

    संक्रान्ति र ग्रहणका वरिपरिको समय त्याज्य; दुर्मुहूर्त भनेको केवल त्यो घडी छाडिन्छ — दिन पूरै होइन।

12. १२

    दोष — दग्धा, शून्य र मंगल/राहुको लत्ता परेको दिन वर्जित।

    मुहूर्त चिन्तामणि — लत्ता ६.१९, दग्धा १.८, शून्य १.१० (शुभाशुभ प्रकरण)

    सप्ताष्टबाणनगाब्धिभूतवेदेषु द्वादशसु च। सूर्यादीनां पुरः पश्चाल्लत्ताख्याः स्युरमी क्रमात् ॥ १९ ॥ [७३७]

    दग्धा र शून्य तिथि दोष, तथा मंगल/राहुको लत्ताले नक्षत्र बिग्रेको दिन — दिन-शुद्धि अन्तर्गत हटाइन्छ।