गृह आराम्भ साइत २०८३ — शुभ मिति र मुहूर्त

यी मितिहरू हाम्रो आफ्नै प्रणालीले जेपीएल (NASA को Jet Propulsion Laboratory) बाट गणना गर्छ — कुनै बाह्य सूची पछ्याइएको छैन। प्रत्येक दिनको सूर्योदयदेखि सूर्यास्तसम्म हरेक अन्तरालमा तिथि, नक्षत्र, योग, करण, वार र लग्न निकालेर तलका नियमहरू लगाइन्छ। दिनको शुद्ध मुहूर्त भेटिए मात्र दिन प्रकाशित हुन्छ।

आफ्नो समुदायले नमान्ने नियम स्विच अफ गर्नुहोस् — मिति तुरुन्तै पुनः गणना हुन्छन्। अधिकमास, ग्रहण, संक्रान्ति जस्ता खगोलीय रक्षाहरू सधैँ लागू हुन्छन्।

1. १

   अधिकमास (मलमास) — वास्तुकर्म (घर निर्माण) वर्जित; मलिम्लुच चल्दा शिलान्यास हुँदैन।

   धर्मसिन्धु १ — मलमासे वर्ज्यानि (प्रथम परिच्छेद)

   उपाकर्मोत्सर्जने अष्टकाश्राद्धानि गृहप्रवेशचूडामौञ्जीबंधविवाहास्तीर्थादि-यात्रा वास्तुकर्मैतान्यधिवर्ज्यानि ।

   उपाकर्म, उत्सर्जन, अष्टका श्राद्ध, गृहप्रवेश, चूडाकर्म, ब्रतबन्ध (मौञ्जीबन्धन), विवाह, तीर्थयात्रा र वास्तुकर्म — यी सबै मलमासमा निषेध। गुरु–शुक्र अस्त/बाल्य/वृद्ध र मलिम्लुच हुँदा वास्तुकर्म त्याज्य।

2. २

   समय — शिलान्यास (जग हाल्ने) दिनको समयमा मात्र (सूर्योदय–सूर्यास्त)।

   मुहूर्त चिन्तामणि १२ (वास्तु प्रकरण · दिवाकाल निर्देश)

   भौमार्कवाररहितैस्तिथिभिश्च शिष्टै- रिक्ताममानुजपितृन् विरजैस्तु विष्टिम् । नक्तं च विद्धमपहाय सुलग्नयोगै- स्तद्वद्विधाय खननादि गृहारम्भणम् ॥ १८ ॥ [९३४]

   मुहूर्त चिन्तामणिले शिलान्यास रात्रिमा नगरी दिवाकालमा गर्न निर्देश गर्छ। प्रणालीले यसलाई सूर्योदय–सूर्यास्तसम्मको स्क्यानका रूपमा लागू गर्छ।

3. ३

   सूर्य राशि — मेष, वृष, सिंह, वृश्चिक, मकर वा कुम्भ (वसिष्ठ मत)।

   मुहूर्त चिन्तामणि — वास्तु १२.१६ · वसिष्ठ मत (व्याख्या)

   चैत्रेऽर्के मेषगे लाभो ज्येष्ठे वृषगते मृतिः । भाद्रे सिंहाशगे लाभः कार्त्तिके तुळगे मृतिः ॥ मृगशीर्षे वृश्चिकगे मृतिः पौषे मकरगे धनम् । माघे कुम्भगते लाभः फाल्गुने मीनगे मृतिः ॥

   यो वसिष्ठ मत प्रणालीको मुख्य आधार हो — मेष, वृष, सिंह, वृश्चिक, मकर, कुम्भमा सूर्य हुँदा गृह आरम्भ धन–सुखप्रद। अध्याय १२ श्लोक १६ ले सामान्य सूर्य-फल भन्छ («चैत्रेऽर्के मेषगे लाभो… माघे कुम्भगते लाभः…»); त्यहाँ वृष/वृश्चिकलाई सामान्यतया त्यागिएको भए तापनि चिन्तामणिकै व्याख्यामा वसिष्ठ (र मन्थर आदि) ले यी ६ राशि अत्यन्त शुभ मानेका छन् — हाम्रो सूची त्यसैमा आधारित।

4. ४

   तिथि — प्रतिपदा (१), रिक्ता (४,९,१४) र अमावस्या मात्र वर्जित; बाँकी सबै (पूर्णिमासहित) ग्राह्य। विवाहजस्तो कडा संस्कार नभएकाले तिथि उदार।

   मुहूर्त चिन्तामणि १२.१८ (वास्तु प्रकरण)

   वर्ज्या रिक्तामाप्रतिपदोऽपि गृहचक्रे ॥

   शास्त्रीय निषेधमा आइत/मंगल, रिक्ता (४,९,१४), पर्व (८,१४,१५), औंसी र प्रतिपदा पर्छन्। हाम्रो उदार नियम: प्रतिपदा, रिक्ता र अमावस्या मात्र वर्जित — बाँकी ग्राह्य (शास्त्रबाट प्रेरित भएर प्रणालीले यसरी लागू गर्छ)।

5. ५

   नक्षत्र — मृदु/ध्रुव/चर/क्षिप्र श्रेणी: रोहिणी, मृगशिरा, पुनर्वसु, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, चित्रा, स्वाती, अनुराधा, उत्तराषाढा, श्रवण, धनिष्ठा, उत्तरभाद्रपदा, रेवती।

   मुहूर्त चिन्तामणि — वास्तु प्रकरण अध्याय १२, श्लोक १५ (आचार्य श्रीराम / राम दैवज्ञ)

   मृदुकुध्रुववारुणमारुतधनिष्ठाकरतिष्यैः । गृहमारम्भणं शुभदं खातविधेर्वास्तुपूजा च ॥ १५ ॥

   श्लोकअनुसार: मृदु (मृगशिरा, रेवती, चित्रा, अनुराधा), कु/रोहिणी, ध्रुव (तीन उत्तरा), वारुण (शतभिषा), मारुत (स्वाती), धनिष्ठा, कर (हस्त), तिष्य (पुष्य) — यी १३ नक्षत्रमा गृहारम्भ 'शुभद' (सुखदायी)। श्लोकको उत्तरार्धले खात (जग खन्ने) र वास्तुपूजा पनि यिनै नक्षत्रमा शुभ भन्छ। पुनर्वसु र श्रवण नेपाली पञ्चाङ्ग तथा अन्य वास्तु परम्परामा ग्राह्य मानिएकाले प्रणालीले पनि स्वीकार गर्छ — यी दुई उक्त श्लोकबाट लिइएका होइनन्।

6. ६

   वार — शास्त्रीय सूचीमा मंगलबार र शनिबार वर्जित; अन्य सबै वार ग्राह्य।

   बृहत्संहिता १.४ · मुहूर्त चिन्तामणि १२.१८

   वर्ज्या रविभौमरिताः पर्वामाप्रतिपदोऽपि गृहचक्रे । क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृदिति यदि पितामहोक्ते ।

   पितामह (ब्रह्मा) का अनुसार मङ्गलबार अशुभ; शनि र मंगल क्रूर वार हुन् — गृहचक्रमा (भवन निर्माण) रवि, मंगलवार र पर्व, अमावस्या, प्रतिपदा वर्जित। यद्यपि यहाँ रविवार पनि निषेधमा उल्लिखित छ, नेपाली परम्परा र प्रणालीको व्यावहारिक नियममा आइतवार स्वीकार्य मानिएको छ; मंगल र शनि मात्र वर्जित।

7. ७

   ग्रह — गुरु र शुक्र अस्त, बाल्य वा वृद्ध हुनुहुँदैन (धर्मसिन्धुले वास्तुकर्ममा यही नियम लगाउँछ)।

   धर्मसिन्धु १ (प्रथम परिच्छेद · शुक्रास्त) · मुहूर्त चिन्तामणि १.४७

   अस्ते च गुरौ शुक्रे बाले वृद्धे मलिम्लुचे।

   गुरु वा शुक्र अस्त, बाल्य, वृद्ध र मलिम्लुच अवस्थामा हुँदा शुभ कार्य वर्जित। अस्त हुनुभन्दा सात दिन अघि वृद्ध, उदय भएपछि सात दिन बाल्य — मध्यम पक्ष। प्रणालीले वास्तुकर्ममा पनि यही बाल्य/वृद्ध र अस्त फिल्टर लागू गर्छ।

8. ८

   योग — व्यतीपात र वैधृति योग वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि १.३४ (शुभाशुभ प्रकरण)

   जन्मार्क्षमासतिथयो व्यतिपातभद्रा वैधृत्यमापितृदिनानि तिथिक्षयद्वौ । न्यूनार्द्धिमासकुलिकप्रहराधपाता विष्कम्भमृद्व्यतिगतित्रयमेव वर्ज्यम् ॥

   यस श्लोकमा व्यतीपात, भद्रा र वैधृति लगायत शुभकार्यमा त्याज्य दोषहरूको उल्लेख गरिएको छ। शास्त्रीय आधारमा हाम्रो प्रणालीले यसमध्ये व्यतीपात र वैधृतिलाई योगदोषका रूपमा लागू गर्छ।

9. ९

   करण — विष्टि (भद्रा) करण वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि १.३४ (शुभाशुभ प्रकरण)

   जन्मार्क्षमासतिथयो व्यतिपातभद्रा वैधृत्यमापितृदिनानि तिथिक्षयद्वौ । न्यूनार्द्धिमासकुलिकप्रहराधपाता विष्कम्भमृद्व्यतिगतित्रयमेव वर्ज्यम् ॥

   यस श्लोकमा उल्लिखित 'भद्रा' ले विष्टि करण जनाउँछ। प्रणालीले सम्पूर्ण विष्टि करणलाई वर्जित मान्छ।

10. १०

    लग्न — स्थिर (वृष, सिंह, वृश्चिक, कुम्भ) प्राथमिकता, द्विस्वभाव स्वीकार्य; चर लग्न वर्जित — भवन स्थिर रहोस्।

    मुहूर्त चिन्तामणि १२ (वास्तु प्रकरण · वसिष्ठ)

    स्थिरलग्ने गृहं कार्यं चरं च न कदाचन । द्विस्वभावं भवेच्छस्तं लग्नदोषविवर्जितम् ॥

    स्थिर लग्नमा गृहकार्य गर्नुपर्छ; चर लग्न कहिल्यै छनोट गर्नु हुँदैन। द्विस्वभाव लग्न स्वीकार्य हुन्छ यदि लग्न दोषबाट रहित छ भने। वास्तुशास्त्रीय परम्पराअनुसार स्थिर लग्नमा जग हाल्दा भवनको स्थिरता बढ्ने मानिन्छ। प्रणालीले चर लग्न त्याग्छ; द्विस्वभाव स्वीकार्य राख्छ।

11. ११

    लग्न बल र ग्रह योग — सूर्य सप्तम, बुध चतुर्थ, शुक्र तृतीय र गुरु लग्नमा भए शत–शत वर्ष स्थायित्व।

    मुहूर्त चिन्तामणि १२.२२ (वास्तु प्रकरण · आचार्य श्रीराम)

    लग्ने सुरेज्ये सप्तमगे च सूर्ये बुधे चतुर्थे भृगुजे त्रिजेऽर्के। शतं भवेत्तत्र गृहस्य चायुस्तथापरं वर्षशतं वदन्ति ॥ २२ ॥

    गुरु लग्नमा, सूर्य सप्तममा, बुध चतुर्थमा र शुक्र तृतीयमा हुँदा त्यस गृहको आयु सय वर्ष; तथा अर्को सय वर्ष भनिन्छ (अर्थात् शत–शत = दुई सय)। शास्त्रीय योगले गृहको दीर्घायु र समृद्धि सुनिश्चित गर्छ।

12. १२

    दुर्मुहूर्त परेको अवधि छाडिन्छ (पूरै दिन होइन); संक्रान्ति (साधारण ±६ घण्टा, प्रमुख ±१६ घण्टा) र ग्रहणको दिन वर्जित।

    मुहूर्त चिन्तामणि — ग्रहण १.३२ · दुर्मुहूर्त १.३७–४० (शुभाशुभ प्रकरण)

    सर्वस्मिन्विधुपापयुक्तनलवाधर्चे निशार्धाटीत्र्यंशं वै कुनवांशकं ग्रहणतः पूर्वं दिनानां त्रयम् ।

    शास्त्रमा संक्रान्ति आसपासको अवधि त्याज्य मानिएको छ (संस्करणअनुसार घटी फरक हुन सक्छ)। प्रणालीले त्यसलाई व्यावहारिक रूपमा साधारण ±६ र प्रमुख ±१६ घण्टाको सुरक्षा अवधिका रूपमा लागू गर्छ; दुर्मुहूर्त घडी र ग्रहणको दिन पनि छाडिन्छ।

13. १३

    निर्माणकार्य चातुर्मासमा रोकिँदैन — त्यसैले चातुर्मास वर्जित छैन।

    धर्मसिन्धु १ — मलमासे वर्ज्यानि (प्रथम परिच्छेद · निषेध सूचीको सीमा)

    धर्मसिन्धुले चातुर्मासमा निर्माण रोक्न स्पष्ट निषेध गरेको छैन — चातुर्मास विशेष गरी विवाह, ब्रतबन्ध, प्रतिष्ठा जस्ता संस्कारमा कडा हेरिन्छ। प्रणालीले वास्तुकर्ममा चातुर्मास फिल्टर लगाउँदैन; नयाँ गृहप्रवेशमा भने चातुर्मास/अधिकमास विचार गरिन्छ।