विवाह साइत 2083

यी मितिहरू हाम्रो आफ्नै प्रणालीले जेपीएल (NASA को Jet Propulsion Laboratory) बाट गणना गर्छ — कुनै बाह्य सूची पछ्याइएको छैन। प्रत्येक दिनको सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्म हरेक अन्तरालमा तिथि, नक्षत्र, योग, करण, वार र लग्न निकालेर तलका शास्त्रीय नियमहरू लगाइन्छ। कुनै एक शुद्ध लग्न विण्डो भेटिए मात्र दिन प्रकाशित हुन्छ।

1. १

   महिना — विवाहका लागि शास्त्रसम्मत चन्द्रमास मात्र (मार्गशीर्ष, माघ, फाल्गुन, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ); अधिकमास र चातुर्मास वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि ६.१ (विवाह प्रकरण)

   मृगमाघफल्गुनवैशाखज्येष्ठाषाढेषु शोभनम् । मेषवृषमिथुनवृश्चिकमकरकुम्भे स्थिते सवितरि ॥ १ ॥ [६८०]

   मार्गशीर्ष, माघ, फाल्गुन, वैशाख, ज्येष्ठ र आषाढमा विवाह शुभ हुन्छ।

2. २

   सौर मास — सूर्य मेष, वृष, मिथुन, वृश्चिक, मकर वा कुम्भ राशिमा हुनुपर्छ (शास्त्रले पहिले सौर मास हेर्छ)।

   मुहूर्त चिन्तामणि ६.१ (विवाह प्रकरण)

   मेषवृषमिथुनवृश्चिकमकरकुम्भे स्थिते सवितरि ॥

   सूर्य मेष, वृष, मिथुन, वृश्चिक, मकर वा कुम्भमा रहँदा विवाह शुभ हुन्छ।

3. ३

   तिथि — शुभ तिथि मात्र (२,३,५,७,१०,११,१३); रिक्ता (४,९,१४), अष्टमी, षष्ठी, अमावस्या, पूर्णिमा वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि १.३६ (शुभाशुभ प्रकरण)

   चतुर्थी षष्ठी अष्टमी नवमी द्वादशी चतुर्दशी एताः पक्षरन्ध्रसंज्ञिस्ततियो ज्ञेयाः ।

   चतुर्थी, षष्ठी, अष्टमी, नवमी, द्वादशी र चतुर्दशी — पक्षरन्ध्र तिथि हुन् (वर्जित)।

4. ४

   नक्षत्र — शास्त्रीय विवाह नक्षत्र मात्र: रोहिणी, मृगशिरा, मघा, उत्तराफाल्गुनी, हस्त, स्वाती, अनुराधा, मूल, उत्तराषाढा, उत्तरभाद्रपदा, रेवती।

   मुहूर्त चिन्तामणि ६.५५ (विवाह प्रकरण)

   मृगशीर्षहस्तमूलानुराधा मघारोहिणी रेवती । उत्तरात्रयस्वात्यः स्युर्विवाहे दश सप्त च ॥

   मृगशिरा, हस्त, मूल, अनुराधा, मघा, रोहिणी, रेवती, तीन उत्तरा र स्वाती — विवाहका नक्षत्र हुन्।

5. ५

   योग — नवै अशुभ योग (विष्कुम्भ, अतिगण्ड, शूल, गण्ड, व्याघात, वज्र, व्यतीपात, परिघ, वैधृति) वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि १.३४ (शुभाशुभ प्रकरण)

   जन्मार्क्षमासतिथयो व्यतिपातभद्रा वैधृत्यमापितृदिनानि तिथिक्षयद्वौ । न्यूनार्द्धिमासकुलिकप्रहराधपाता विष्कम्भमृद्व्यतिगतित्रयमेव वर्ज्यम् ॥ ३४ ॥

   जन्म नक्षत्र/मास/तिथि, व्यतीपात, भद्रा (विष्टि), वैधृति, अमावस्या, पितृ-मृत्यु दिन, दुई तिथि क्षय भएको पक्ष (१३ दिनको पक्ष), अधिकमास आदि वर्ज्य — शुभ कार्यमा महादोष।

6. ६

   करण — विष्टि (भद्रा) र चार स्थिर करण (शकुनि, चतुष्पाद, नाग, किंस्तुघ्न) वर्जित।

   मुहूर्त चिन्तामणि १.४३ (शुभाशुभ प्रकरण)

   शुक्ले पूर्वार्धोऽष्टम्यर्कैकदश्या चतुर्ध्या परार्धं । कृष्णेऽन्त्यार्धं स्यात्तृतीयादशम्योः पूर्वभागे सप्तमीशम्भुतिथ्योः ॥

   अष्टमी, पूर्णिमा, चतुर्थी, एकादशी, तृतीया, दशमी, सप्तमी र चतुर्दशीका भद्रा (विष्टि) पर्ने भाग वर्जित।

7. ७

   वार — मंगलबार र शनिबार वर्जित।

   बृहत्संहिता १.४ · मुहूर्त चिन्तामणि

   क्षितितनयदिवसवारो न शुभकृदिति यदि पितामहोक्ते ।

   बृहत्संहिता (१.४) अनुसार ब्रह्माले नै मंगलबारलाई अशुभ भनेका; शनि र मंगल 'क्रूर वार' हुन् — मुहूर्त चिन्तामणिले विवाहका लागि सोम, बुध, बिहीबार र शुक्रबार मात्र प्रशस्त मानेको छ (रवि-कुज-शनि विशेष त्याज्य)।

8. ८

   दोष — दग्धा, शून्य, भद्रा र मलेफिक लत्ता (सूर्य/मंगल/शनि/राहु/केतु) परेको दिन पूरै त्याज्य; गोधूलिले पनि छुट दिँदैन।

   मुहूर्त चिन्तामणि ६.१९ (विवाह प्रकरण · लत्ता)

   सप्ताष्टबाणनगाब्धिभूतवेदेषु द्वादशसु च। सूर्यादीनां पुरः पश्चाल्लत्ताख्याः स्युरमी क्रमात् ॥ १९ ॥ [७३७]

   लत्ता दोष — ग्रहले आफ्नो स्थानबाट निश्चित नक्षत्रलाई 'लात हान्छ'; त्यस्तो दिन त्याज्य।

9. ९

   ग्रह — गुरु र शुक्र अस्त हुनुहुँदैन, न त बाल्य/वृद्ध (उदय वा अस्तको सन्निकट कमजोर); संक्रान्तिको सन्निकट समय र ग्रहण ±३ दिन वर्जित।

   धर्मसिन्धु १ (प्रथम परिच्छेद)

   तत्रास्तात्प्राक् सप्ताहं वार्धक्यम् । उदयोत्तरं सप्ताहं बाल्यमिति मध्यमः पक्षः ॥

   अस्त हुनुभन्दा सात दिन अघि वृद्ध, उदय भएपछि सात दिन बाल्य — मध्यम पक्ष।

10. १०

    सिंहस्थ गुरु — बृहस्पति सिंह राशिमा रहेको सम्पूर्ण अवधि विवाह वर्जित।

    धर्मसिन्धु १ (प्रथम परिच्छेद · सिंहस्थ)

    मघानक्षत्रगते सिंहाशगते च गुरौ सर्वदेशेषु सर्वमाङ्गलिककर्मणां निषेधः ॥

    बृहस्पति मघा नक्षत्र वा सिंह राशिमा हुँदा सबै देशमा सम्पूर्ण मांगलिक कर्म निषेध।

11. ११

    क्षय पक्ष — एउटै पक्षमा दुई तिथि क्षय भई १३ तिथिको पक्ष बन्यो भने (अतिनिन्द्य) पूरै अवधि वर्जित; यसलाई अरू कुनै शुभ योगले पनि काट्दैन।

    मुहूर्त चिन्तामणि १.४८ भाष्य (शुभाशुभ प्रकरण)

    त्रयोदशदिने पक्षे यस्मिन् पक्षे तिथिक्षयद्वयम् स त्रयोदशादिनात्मकः पक्षोतिनिन्द्यः। तदुक्तं ज्योतिर्निबन्धे— पक्षस्य मध्ये द्वितिथी पतेतां तदा भवेद्रौरवकालयोगः। पक्षे विनष्टे सकलं विनष्टमित्याहुराचार्याः समस्ताः ॥ [३७६]

    दुई तिथि क्षय भई १३ दिनको पक्ष बन्दा 'पक्ष नष्ट भए सबै नष्ट' भनी सबै आचार्य भन्छन्।