अधिक मास र क्षय मास

समस्या सरल अङ्कगणितबाट सुरु हुन्छ। सौर वर्ष र बाह्र चान्द्र मास बराबर छैनन्।

एक वर्षको ११ दिन ठूलो देखिँदैन। तर यो हरेक वर्ष थपिँदै जान्छ।

सुधार नगरे के हुन्थ्यो? दसैँ हरेक वर्ष ११ दिन सर्दै जान्थ्यो — नौ वर्षमा तीन महिना, र करिब ३३ वर्षमा पूरै वर्ष घुमेर फर्किन्थ्यो। शरद्‌को पर्व वर्षामा पर्थ्यो।

मिल्ने उपाय मास थप्नु वा, कहिलेकाहीँ, घटाउनु हो। नियम — चान्द्र मासभित्र कति सङ्क्रान्ति पर्छन् — र दुवै नतिजा अर्को खण्ड अधिक र क्षय मास मा छन्।

एक चान्द्र मास ~२९.५ दिनको हुन्छ; एक सौर मास ~३०.४ दिनको। दुई लम्बाइ नमिल्ने भएकाले कहिलेकाहीँ एउटा चान्द्र मासभित्र सङ्क्रान्तिको गणना बिग्रन्छ — र त्यहीँबाट यी दुई नाम आउँछन्।

चान्द्र मास सौर मासभन्दा छोटो भएकाले बेलाबेला एउटा चान्द्र मास पूरै दुई सङ्क्रान्तिको बीचमा अटाउँछ — भित्र कुनै सङ्क्रान्ति पर्दैन। त्यही महिना अधिक मास कहलिन्छ र अघिल्लो महिनाको नाम दोहोर्‍याउँछ।

अधिक मास थपिन्छ भन्ने सबैलाई थाहा छ। तर विपरीत पनि सम्भव छ — कुनै चान्द्र मास पात्रोबाट हराउन सक्छ।

चान्द्र मास २९.५३ दिनको हुन्छ। सौर मास सामान्यतया ३०–३१ दिनको — त्यसैले प्रायः एक चान्द्र मासमा एउटै सङ्क्रान्ति पर्छ। तर पुष–माघतिर पृथ्वी उपसौर नजिक हुन्छ। त्यसबेला सूर्य सबैभन्दा छिटो हिँड्छ र सौर मास घटेर २९ दिनसम्म झर्छ — चान्द्र मासभन्दा छोटो। तब दुई सङ्क्रान्ति एउटै चान्द्र मासभित्र अटाउन सक्छन्।

क्षय मास अत्यन्तै दुर्लभ छ — औसतमा १४० देखि १९० वर्षमा एक पटक। अधिक मास हरेक करिब तीन वर्षमा आउने कुरासँग तुलना गर्नुहोस्।

• ·यो सधैँ कात्तिक, मंसिर वा पुष मध्ये कुनै एक हुन्छ — उपसौर यही समयमा पर्ने भएकाले।
• ·क्षय मास पर्ने वर्षमा सधैँ दुई अधिक मास पनि हुन्छन् — एउटा अगाडि, एउटा पछाडि — जसले वर्षको सन्तुलन कायम राख्छ।
• ·पृथ्वीको उपसौर बिन्दु आफैँ बिस्तारै सर्ने हुनाले, शताब्दीयौँपछि क्षय मास फरक महिनामा पर्न थाल्नेछ।

क्षय मास पात्रोको त्रुटि होइन — यो नियमको इमानदार परिणाम हो। सूर्य र चन्द्र दुवैको वास्तविक गति पछ्याउँदा यस्ता दुर्लभ अवस्था आउनु स्वाभाविक हो।