चान्द्र–सौर फरक, अधिक र क्षय मास
वर्षेनि ११ दिनको फरक कसरी जम्मा हुन्छ, र पात्रोले अधिक वा क्षय मासले कसरी मिलाउँछ।
चान्द्र र सौर पात्रो किन छुट्टिन्छन्
वर्षमा ११ दिनको खाडल
354 vs 365समस्या सरल अङ्कगणितबाट सुरु हुन्छ। सौर वर्ष र बाह्र चान्द्र मास बराबर छैनन्।
फरक जम्मा हुँदै जान्छ
Three years, one monthएक वर्षको ११ दिन ठूलो देखिँदैन। तर यो हरेक वर्ष थपिँदै जान्छ।
सुधार नगरे के हुन्थ्यो? दसैँ हरेक वर्ष ११ दिन सर्दै जान्थ्यो — नौ वर्षमा तीन महिना, र करिब ३३ वर्षमा पूरै वर्ष घुमेर फर्किन्थ्यो। शरद्को पर्व वर्षामा पर्थ्यो।
समाधान — मास थप्ने र घटाउने
Intercalationसमाधान चलाखीपूर्ण छ: चान्द्र मासको लम्बाइ नबदली, बीचमा एउटा थप मास राखिन्छ। यसलाई अन्तर्वेशन (intercalation) भनिन्छ।
अधिक मास
झन्डै हरेक ३२.५ महिनामा एक थप मास — जम्मा भएको ३०+ दिनको फरक एकैचोटि मिल्छ।
क्षय मास
दुर्लभ अवस्थामा एक मास घटाइन्छ — सूर्य द्रुत गतिमा हुँदा मात्र सम्भव।
कुन मास थप्ने भन्ने निर्णय अनुमानले होइन, सङ्क्रान्तिको परीक्षणले हुन्छ: कुनै चान्द्र मासभित्र एउटै सङ्क्रान्ति परेन भने त्यो अधिक मास हो। यसरी चन्द्रको गणना सूर्यको स्थितिले नै नियन्त्रण गर्छ।
यही सन्तुलनले नेपाली पात्रोलाई चान्द्र–सौर बनाउँछ — पर्व चन्द्रले, ऋतु सूर्यले, र दुवै सँगै हिँड्छन्।
अधिक र क्षय मास
एउटै नियम, दुई नतिजा
Count the sankrantisएक चान्द्र मास ~२९.५ दिनको हुन्छ; एक सौर मास ~३०.४ दिनको। दुई लम्बाइ नमिल्ने भएकाले कहिलेकाहीँ एउटा चान्द्र मासभित्र सङ्क्रान्तिको गणना बिग्रन्छ — र त्यहीँबाट यी दुई नाम आउँछन्।
अधिक मास
चान्द्र मासभित्र कुनै सङ्क्रान्ति परेन → मास दोहोरिन्छ। हरेक करिब तीन वर्षमा।
क्षय मास
चान्द्र मासभित्र दुई सङ्क्रान्ति परे → एक मास घट्छ। १४०–१९० वर्षमा एक पटक।
थपिने महिना — अधिक मास
No sankranti insideचान्द्र मास सौर मासभन्दा छोटो भएकाले बेलाबेला एउटा चान्द्र मास पूरै दुई सङ्क्रान्तिको बीचमा अटाउँछ — भित्र कुनै सङ्क्रान्ति पर्दैन। त्यही महिना अधिक मास कहलिन्छ र अघिल्लो महिनाको नाम दोहोर्याउँछ।
मेष सौर मासभित्रै दुई औंसी परे — बीचको चान्द्र मासमा सङ्क्रान्ति नपरेकाले त्यो “अधिक वैशाख” बन्यो; त्यसपछिको नियमित महिना “निज वैशाख”।
~३२.५ महिनामा एकपटक
जोडिँदै गएको फरकले झन्डै हरेक तीन वर्षमा एक अधिक मास बनाउँछ।
अधिक र निज
सङ्क्रान्ति बिनाको महिना “अधिक”, त्यसपछिको “निज” (साँचो)।
घट्ने महिना — क्षय मास
Two sankrantis insideअधिक मास थपिन्छ भन्ने सबैलाई थाहा छ। तर विपरीत पनि सम्भव छ — कुनै चान्द्र मास पात्रोबाट हराउन सक्छ।
चान्द्र मास २९.५३ दिनको हुन्छ। सौर मास सामान्यतया ३०–३१ दिनको — त्यसैले प्रायः एक चान्द्र मासमा एउटै सङ्क्रान्ति पर्छ। तर पुष–माघतिर पृथ्वी उपसौर नजिक हुन्छ। त्यसबेला सूर्य सबैभन्दा छिटो हिँड्छ र सौर मास घटेर २९ दिनसम्म झर्छ — चान्द्र मासभन्दा छोटो। तब दुई सङ्क्रान्ति एउटै चान्द्र मासभित्र अटाउन सक्छन्।
क्षय मास कति दुर्लभ छ
Once in a lifetimeक्षय मास अत्यन्तै दुर्लभ छ — औसतमा १४० देखि १९० वर्षमा एक पटक। अधिक मास हरेक करिब तीन वर्षमा आउने कुरासँग तुलना गर्नुहोस्।
- यो सधैँ कात्तिक, मंसिर वा पुष मध्ये कुनै एक हुन्छ — उपसौर यही समयमा पर्ने भएकाले।
- क्षय मास पर्ने वर्षमा सधैँ दुई अधिक मास पनि हुन्छन् — एउटा अगाडि, एउटा पछाडि — जसले वर्षको सन्तुलन कायम राख्छ।
- पृथ्वीको उपसौर बिन्दु आफैँ बिस्तारै सर्ने हुनाले, शताब्दीयौँपछि क्षय मास फरक महिनामा पर्न थाल्नेछ।
क्षय मास पात्रोको त्रुटि होइन — यो नियमको इमानदार परिणाम हो। सूर्य र चन्द्र दुवैको वास्तविक गति पछ्याउँदा यस्ता दुर्लभ अवस्था आउनु स्वाभाविक हो।
