तिथि र पक्षको खगोलीय आधार

पृथ्वीबाट हेर्दा चन्द्रमा सूर्यभन्दा जति कोणले अगाडि पुग्छ, त्यही कोणले तिथि निर्धारण गर्छ। ०° मा औंसी, १८०° मा पूर्णिमा। यो चित्रमा पृथ्वी पनि सूर्यको वरिपरि ∼२९° सर्छ (एक चान्द्र मास) — त्यसैले चन्द्रले नक्षत्रमा फर्कन ∼२७ दिन, अर्को औंसीसम्म ∼२९.५ दिन। तल तानेर वा चलाउनुहोस्।

चन्द्रको गति स्थिर नभएकाले तिथिको लम्बाइ पनि स्थिर हुँदैन — कहिले एउटै तिथि दुई दिन (वृद्धि), कहिले बीचमै हराउँछ (क्षय)। ती छुट्टै लेखमा हेर्नुहोस्।

ग्रेगोरियन दिन पृथ्वीको घुर्णन ले परिभाषित हुन्छ — एक फेरो, झन्डै २४ घण्टा, सधैँ उही। तिथि भने कोणले परिभाषित हुन्छ — चन्द्र र सूर्यबीचको दूरी १२° बढ्नु।

यी दुई फरक किसिमका नाप हुन्। घुर्णन झन्डै स्थिर छ; कोणीय गति भने छैन। त्यसैले तिथिको लम्बाइ स्थिर हुने कुनै कारण छैन — र वास्तवमा हुँदैन।

चन्द्रको कक्ष वृत्ताकार होइन, अण्डाकार छ। पृथ्वीको नजिक (उपभू) हुँदा चन्द्र छिटो हिँड्छ, टाढा (अपभू) हुँदा ढिलो।

तिथिको लम्बाइ चन्द्रको गति घटाउ सूर्यको गति मा निर्भर हुन्छ। दुवै घटबढ हुने हुनाले परिणाम पनि घटबढ हुन्छ।

माथिको तिथि चित्रमा चलाएर हेर्नुहोस् — सूर्य–चन्द्रबीचको कोण एकनास दरले बढ्दैन।

एउटा तिथि यीमध्ये कुनै पनि हुन सक्छ:

• ·२४ घण्टाभन्दा छोटो — प्रायः १९–२२ घण्टा
• ·झन्डै ठ्याक्कै २४ घण्टा
• ·२४ घण्टाभन्दा लामो — २६ घण्टासम्म

यही कारण कुनै तिथि एउटै नागरिक मितिभित्र सुरु भई सकिन्छ, भने अर्को तिथि दुई मितिमा फैलिन्छ। त्यसले पात्रोमा तिथि दोहोरिने वा हराउने कसरी बनाउँछ भन्ने तिथि — वृद्धि, क्षय र सूर्योदय मा छ।

अर्थात् तिथि “दिन” होइन — यो कोणीय अवस्था हो, जसलाई पात्रोले सूर्योदयको सीमामा राखेर दिनमा बाँड्छ।

चान्द्र मासका ३० तिथिलाई दुई बराबर भागमा बाँडिन्छ, प्रत्येक १५ तिथिको। यी भागलाई पक्ष भनिन्छ।

चन्द्र बढ्ने र घट्ने कला सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रको आपसी गति मा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

दुवै पक्षमा तिथिका नाम उही हुन्छन् — प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया … चतुर्दशी। फरक पन्ध्रौँमा मात्र आउँछ।

यसैले “तृतीया” मात्र भन्नु अपूर्ण हुन्छ — शुक्ल तृतीया र कृष्ण तृतीया महिनामा दुई फरक दिन हुन्, झन्डै पन्ध्र दिनको अन्तरमा।

पक्षको क्रम कुन पहिले भन्ने कुरा चान्द्र मास कहाँ सुरु हुन्छ भन्नेमा निर्भर छ, र यहाँ दुई परम्परा छन्।

तिथि आफैँ दुवैमा उही हुन्छ — फरक त्यो तिथि कुन महिनाको भनिन्छ भन्नेमा मात्र पर्छ। यही कारण नेपाल र उत्तर भारतमा एउटै पर्व फरक नाम गरेको महिनामा पर्न सक्छ।