तिथि र अधिक/क्षय मास

पृथ्वीबाट हेर्दा चन्द्रमा सूर्यभन्दा जति कोणले अगाडि पुग्छ, त्यही कोणले तिथि निर्धारण गर्छ। ०° मा औंसी, १८०° मा पूर्णिमा। यो चित्रमा पृथ्वी पनि सूर्यको वरिपरि ~२९° सर्छ (एक चान्द्र मास) — त्यसैले चन्द्रले नक्षत्रमा फर्कन ~२७ दिन, अर्को औंसीसम्म ~२९.५ दिन। तल तानेर वा चलाउनुहोस्।

ग्रेगोरियन दिन पृथ्वीको घुर्णन ले परिभाषित हुन्छ — एक फेरो, झन्डै २४ घण्टा, सधैँ उही। तिथि भने कोणले परिभाषित हुन्छ — चन्द्र र सूर्यबीचको दूरी १२° बढ्नु।

यी दुई फरक किसिमका नाप हुन्। घुर्णन झन्डै स्थिर छ; कोणीय गति भने छैन। त्यसैले तिथिको लम्बाइ स्थिर हुने कुनै कारण छैन — र वास्तवमा हुँदैन।

चन्द्रको कक्ष वृत्ताकार होइन, अण्डाकार छ। पृथ्वीको नजिक (उपभू) हुँदा चन्द्र छिटो हिँड्छ, टाढा (अपभू) हुँदा ढिलो।

तिथिको लम्बाइ चन्द्रको गति घटाउ सूर्यको गति मा निर्भर हुन्छ। दुवै घटबढ हुने हुनाले परिणाम पनि घटबढ हुन्छ।

एउटा तिथि यीमध्ये कुनै पनि हुन सक्छ:

• ·२४ घण्टाभन्दा छोटो — प्रायः १९–२२ घण्टा
• ·झन्डै ठ्याक्कै २४ घण्टा
• ·२४ घण्टाभन्दा लामो — २६ घण्टासम्म

यही कारण कुनै तिथि एउटै नागरिक मितिभित्र सुरु भई सकिन्छ, भने अर्को तिथि दुई मितिमा फैलिन्छ। दुई सूर्योदय छुने तिथि दुई दिनको हुन्छ (तिथि वृद्धि), र कुनै सूर्योदय नछुने तिथि पात्रोबाट हराउँछ (तिथि क्षय)।

अर्थात् तिथि “दिन” होइन — यो कोणीय अवस्था हो, जसलाई पात्रोले सूर्योदयको सीमामा राखेर दिनमा बाँड्छ।

जब चन्द्र मन्द गतिमा (~१०.७°/दिन) हिँड्छ, एउटै १२° को तिथि–खण्डले लगातार दुई सूर्योदय समेट्छ। दुवै बिहान त्यही तिथि चलिरहेकाले पात्रोमा त्यो तिथि दुई दिन देखिन्छ।

उल्टो, जब चन्द्र द्रुत गतिमा (~१४.३°/दिन) हिँड्छ, कुनै १२° को तिथि–खण्ड दुई सूर्योदयको बीचमै पूरै सकिन्छ। कुनै पनि सूर्योदयमा त्यो तिथि नभेटिएकाले त्यो क्षय भई पात्रोबाट हराउँछ।

दुवै अवस्था एउटै नियमबाट आउँछन् — सूर्योदयमा जुन तिथि चलिरहेको छ, त्यही दिनको तिथि। तिथि–खण्ड सूर्योदयको अन्तरभन्दा फराकिलो भए वृद्धि, साँघुरो भए क्षय। चन्द्रको गति स्थिर नभएकाले दुवै अनिवार्य छन्।

समस्या सरल अङ्कगणितबाट सुरु हुन्छ। सौर वर्ष र बाह्र चान्द्र मास बराबर छैनन्।

एक वर्षको ११ दिन ठूलो देखिँदैन। तर यो हरेक वर्ष थपिँदै जान्छ।

सुधार नगरे के हुन्थ्यो? दसैँ हरेक वर्ष ११ दिन सर्दै जान्थ्यो — नौ वर्षमा तीन महिना, र करिब ३३ वर्षमा पूरै वर्ष घुमेर फर्किन्थ्यो। शरद्‌को पर्व वर्षामा पर्थ्यो।

समाधान चलाखीपूर्ण छ: चान्द्र मासको लम्बाइ नबदली, बीचमा एउटा थप मास राखिन्छ। यसलाई अन्तर्वेशन भनिन्छ।

कुन मास थप्ने भन्ने निर्णय अनुमानले होइन, सङ्क्रान्तिको परीक्षणले हुन्छ: कुनै चान्द्र मासभित्र एउटै सङ्क्रान्ति परेन भने त्यो अधिक मास हो। यसरी चन्द्रको गणना सूर्यको स्थितिले नै नियन्त्रण गर्छ।

यही सन्तुलनले नेपाली पात्रोलाई चान्द्र–सौर बनाउँछ — पर्व चन्द्रले, ऋतु सूर्यले, र दुवै सँगै हिँड्छन्।

एक चान्द्र मास ~२९.५ दिनको हुन्छ; एक सौर मास ~३०.४ दिनको। दुई लम्बाइ नमिल्ने भएकाले कहिलेकाहीँ एउटा चान्द्र मासभित्र सङ्क्रान्तिको गणना बिग्रन्छ — र त्यहीँबाट यी दुई नाम आउँछन्।

चान्द्र मास सौर मासभन्दा छोटो भएकाले बेलाबेला एउटा चान्द्र मास पूरै दुई सङ्क्रान्तिको बीचमा अटाउँछ — भित्र कुनै सङ्क्रान्ति पर्दैन। त्यही महिना अधिक मास कहलिन्छ र अघिल्लो महिनाको नाम दोहोर्‍याउँछ।

अधिक मास थपिन्छ भन्ने सबैलाई थाहा छ। तर विपरीत पनि सम्भव छ — कुनै चान्द्र मास पात्रोबाट हराउन सक्छ।

चान्द्र मास २९.५३ दिनको हुन्छ। सौर मास सामान्यतया ३०–३१ दिनको — त्यसैले प्रायः एक चान्द्र मासमा एउटै सङ्क्रान्ति पर्छ। तर पुष–माघतिर पृथ्वी उपसौर नजिक हुन्छ। त्यसबेला सूर्य सबैभन्दा छिटो हिँड्छ र सौर मास घटेर २९ दिनसम्म झर्छ — चान्द्र मासभन्दा छोटो। तब दुई सङ्क्रान्ति एउटै चान्द्र मासभित्र अटाउन सक्छन्।

क्षय मास अत्यन्तै दुर्लभ छ — औसतमा १४० देखि १९० वर्षमा एक पटक। अधिक मास हरेक करिब तीन वर्षमा आउने कुरासँग तुलना गर्नुहोस्।

• ·यो सधैँ कात्तिक, मंसिर वा पुष मध्ये कुनै एक हुन्छ — उपसौर यही समयमा पर्ने भएकाले।
• ·क्षय मास पर्ने वर्षमा सधैँ दुई अधिक मास पनि हुन्छन् — एउटा अगाडि, एउटा पछाडि — जसले वर्षको सन्तुलन कायम राख्छ।
• ·पृथ्वीको उपसौर बिन्दु आफैँ बिस्तारै सर्ने हुनाले, शताब्दीयौँपछि क्षय मास फरक महिनामा पर्न थाल्नेछ।

क्षय मास पात्रोको त्रुटि होइन — यो नियमको इमानदार परिणाम हो। सूर्य र चन्द्र दुवैको वास्तविक गति पछ्याउँदा यस्ता दुर्लभ अवस्था आउनु स्वाभाविक हो।