सौर्यमण्डल र खगोलीय पिण्ड

हाम्रो सौर्यमण्डलमा पृथ्वी सूर्यको वरिपरि झन्डै ३६५.२५ दिन मा एक फेरो लगाउँछ — यही परिक्रमाले वर्ष बन्छ। ऋतु किन फेरिन्छन् भन्ने कुरा झुकावको हो, अक्ष झुकाव मा।

चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि झन्डै २७.३ दिन (नाक्षत्र मास) मा एक फेरो लगाउँछ, तर सूर्यसमेत सर्ने हुनाले एक औंसीदेखि अर्को औंसी सम्म ∼२९.५ दिन लाग्छ (चान्द्र मास)। यी दुई लम्बाइ चान्द्र मास मा छन्; तिथि र पक्ष तिथि मा।

चन्द्रमा आफैं प्रकाश दिने वस्तु होइन। सूर्यको प्रकाश परावर्तित गरेर चम्किन्छ। कला कसरी तिथि र पक्ष बन्छन् भन्ने तिथि र चान्द्र मास मा छ।

भूकेन्द्रित ढाँचाले पृथ्वीलाई केन्द्रमा राख्छ; सूर्यकेन्द्रित ढाँचाले सूर्यलाई। पाठ्यपुस्तकले प्रायः पहिलोलाई “गलत” भन्छ — तर कुरा त्यति सरल छैन।

पञ्चाङ्ग भूकेन्द्रित छ — र हुनुपर्छ। “सूर्य मेष राशिमा छ” भन्नु पृथ्वीबाट हेर्दा सूर्य त्यो दिशामा देखिन्छ भन्नु हो। सूर्यबाट हेर्दा त्यो वाक्यको अर्थ नै रहँदैन।

दुई ढाँचा समतुल्य छन् — एउटाबाट अर्कोमा गणितीय रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। कुनै सूचना हराउँदैन; केवल मूल बिन्दु सर्छ।

Swiss Ephemeris ले दुवै दिन सक्छ। पञ्चाङ्ग गणनाले भूकेन्द्रित माग्छ, र engine ले त्यही झिक्छ — तर भित्री गणना सूर्यकेन्द्रित ग्रहपातबाटै आउँछ।

पृथ्वी घुम्छ, सूर्य उदाउँदैन — यो हामीलाई थाहा छ। तैपनि “सूर्योदय” शब्द प्रयोग गर्नु गलत होइन।

किनभने यो अवलोकनकर्ताको ढाँचामा गरिएको सही वर्णन हो। भौतिकशास्त्रमा पनि पृथ्वीको सतहमा गरिने गणना पृथ्वी–केन्द्रित ढाँचामै गरिन्छ।

त्यसैले पञ्चाङ्गलाई “पुरानो भूकेन्द्रित विश्वदृष्टि” भनेर खारेज गर्नु भ्रम हो। यो विश्वदृष्टिको दाबी होइन — यो पृथ्वीबाट देखिने आकाशको विवरण हो, र त्यसका लागि भूकेन्द्रित ढाँचा नै सही उपकरण हो।