ऋतु र सूर्यको वार्षिक यात्रा

पृथ्वीको घुर्णन अक्ष यसको कक्षीय तलसँग ठाडो छैन — यो २३.४४° ले ढल्केको छ। यसलाई अक्ष झुकाव वा क्रान्तिवृत्तको तिर्यकता भनिन्छ।

समान कुरा अर्को तरिकाले पनि भन्न सकिन्छ: क्रान्तिवृत्त र खगोलीय विषुवत् रेखाबीचको कोण `२३.४४°` छ। यी दुई भनाइ एउटै ज्यामितिका दुई रूप हुन्।

ढल्किएको अक्षमा घुम्दै गरेको पृथ्वी आकाश घुमेको किन देखिन्छ? मा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

कर्क रेखा नेपालको दक्षिणबाट जान्छ। नेपाल यसभन्दा उत्तर पर्ने हुनाले सूर्य कहिल्यै ठीक शिरमा आउँदैन — सधैँ केही दक्षिणतिर झुकेको हुन्छ।

२३.४४° आजको मान हो। लामो कालक्रममा यो २२.१° देखि २४.५° बीच दोलन गर्छ, झन्डै ४१,००० वर्षको चक्रमा।

अहिले यो घट्दै छ — प्रति शताब्दी झन्डै ०.०१३°। झुकाव घट्दा ऋतुको तीव्रता केही कम हुन्छ; बढ्दा बढी।

यो अयन चलनभन्दा फरक कुरा हो। अयन चलन अक्षको दिशा बदल्छ (२६,००० वर्ष); तिर्यकताको दोलन अक्षको झुकाव बदल्छ (४१,००० वर्ष)। दुवै सँगै चलिरहेका छन्।

धेरैले सोच्छन् — गर्मीमा पृथ्वी सूर्यको नजिक हुन्छ, जाडोमा टाढा। यो गलत हो।

वास्तवमा पृथ्वी पुषमा सूर्यको सबैभन्दा नजिक (उपसौर) र असारमा सबैभन्दा टाढा (अपसौर) हुन्छ — अर्थात् उत्तरी गोलार्धको जाडोमा नजिक। दूरीले ऋतु बनाएको भए ठीक उल्टो हुनुपर्थ्यो।

पृथ्वीको २३.४४° झुकावले वर्षभरि सूर्यको किरण पर्ने कोण बदल्छ। यही कोणले ऋतु बनाउँछ, दुई तरिकाले।

यसैले उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा ऋतु उल्टो हुन्छन् — नेपालमा गर्मी हुँदा अस्ट्रेलियामा जाडो। दूरी दुवैका लागि उही छ; झुकाव फरक दिशामा काम गर्छ।

पश्चिमी परम्पराले वर्षलाई चार ऋतुमा बाँड्छ; वैदिक परम्पराले छ मा — प्रत्येक दुई महिनाको।

ऋतुको नाम महिनाबाट आए पनि ऋतु बनाउने कुरा सूर्यको उत्तर–दक्षिण यात्रा हो — त्यो तल विषुव र अयनान्तमा छ। महिना र ऋतु बिस्तारै किन छुट्टिन्छन् भन्ने ऋतु र निरयन महिनाको सम्बन्ध मा।

छ ऋतुको यो विभाजन दक्षिण एसियाको मौसमसँग राम्रोसँग मिल्छ — विशेष गरी वर्षा लाई छुट्टै ऋतु मान्नु, जुन चार–ऋतु ढाँचामा हराउँछ।

पृथ्वीको २३.४४° झुकावका कारण सूर्यको क्रान्ति वर्षभरि +२३.४४° देखि −२३.४४° सम्म झुल्छ। यही एउटा झुलाइका चार बिन्दु ले विषुव र अयनान्त बनाउँछन्।

दुवै नामले नै आफ्नो अर्थ बोक्छन्। विषुव — विषुवत् रेखाबाट; लैटिनमा पनि aequi (बराबर) + nox (रात), किनभने दिन–रात बराबर हुने यही एक अवस्था हो। अयनान्त — अयन + अन्त, अर्थात् अयनको अन्त्य; लैटिनमा sol (सूर्य) + sistere (रोकिनु), किनभने सूर्य यहाँ रोकिएर फर्किन्छ।

वक्रको उकालो आधा — शीत अयनान्तदेखि ग्रीष्म अयनान्तसम्म — उत्तरायण हो: सूर्य उत्तरतिर लाग्दै छ। ओरालो आधा दक्षिणायन।

यसैले अयनको साँचो सन्धि अयनान्तमा पर्छ, विषुवमा होइन — अयनान्त नै त्यो क्षण हो जब सूर्य दिशा बदल्छ। विषुव त बाटोको बीचमा पर्ने बिन्दु मात्र हो, जहाँ सूर्य सबैभन्दा छिटो हिँडिरहेको हुन्छ।

यो वक्र सायन हो, वि.सं.का महिना निरयन — दुईको सम्बन्ध ऋतु र निरयन महिनाको सम्बन्ध मा छ।

नामले जे भने पनि, विषुवको दिन दिन र रात ठ्याक्कै १२–१२ घण्टा हुँदैनन् — दिन झन्डै ८ मिनेट लामो हुन्छ। दुई कारणले।

दिन र रात साँच्चै बराबर हुने दिनलाई इक्विलक्स भनिन्छ, र यो विषुवभन्दा केही दिन अगाडि वा पछाडि पर्छ — अक्षांशअनुसार फरक।

अयनान्ततिर उल्टो कुरा देखिन्छ: केही दिनसम्म सूर्य क्षितिजको झन्डै उही ठाउँबाट उदाउँछ, किनभने क्रान्ति परिवर्तनको दर शून्यतिर झरेको हुन्छ। यही कारण प्राचीन कालमा अयनान्त पत्ता लगाउन सजिलो थियो — गनोमन ले वर्षको सबैभन्दा लामो र छोटो मध्याह्न छायाँ देखाउँथ्यो।

विषुव र अयनान्त सायन घटना हुन् — सूर्यको क्रान्तिले परिभाषित। सङ्क्रान्ति निरयन घटना हो — राशि सीमाले परिभाषित। यी फरक ढाँचाका नाप हुन्।

छोटोमा: सबैभन्दा छोटो दिन पुषमा हुन्छ, माघे सङ्क्रान्तिमा होइन। आज यीबीच झन्डै २४ दिन किन छ र पात्रोले दुवैलाई कसरी राख्छ भन्ने उत्तरायण र दक्षिणायनको पात्रोमा प्रयोग मा छ।

वसन्त विषुव सायन प्रणालीको आधारशिला हो। ग्रेगोरियन पात्रोको लीप वर्ष नियम यसैलाई २१ मार्चतिर स्थिर राख्न बनाइएको हो।

नेपाली पात्रो निरयन भएकाले विषुवलाई सन्दर्भ मान्दैन। नयाँ वर्ष त्यसैले अप्रिलमा पर्छ — वर्ष बैशाखमा किन सुरु हुन्छ — र दुई शून्यको पूरा विवरण निरयन र सायन मा छ।

वर्षभरि सूर्य क्षितिजमा उही ठाउँबाट उदाउँदैन। यो बिस्तारै उत्तरतिर सर्छ, फेरि दक्षिणतिर फर्किन्छ — र यही आवतजावतले वर्षलाई दुई अयन मा बाँड्छ।

यो ओहोरदोहोर माथि विषुव र अयनान्तको वक्रमा देखिन्छ — वक्रको उकालो आधा उत्तरायण, ओरालो आधा दक्षिणायन।

“सूर्य उत्तर लाग्यो” भनेको क्रान्ति बढ्नु हो, र अयनको साँचो सन्धि अयनान्त हो। चार बिन्दु, ±२३.४४°, र सङ्क्रान्तिसँग नमिल्ने कारण विषुव र अयनान्त र क्रान्ति मा छन्। परम्परागत मिति र वास्तविक मिति उत्तरायण र दक्षिणायनको पात्रोमा प्रयोग मा छन्।

क्रान्ति कुनै खगोलीय पिण्ड खगोलीय विषुवत् रेखाभन्दा कति उत्तर वा दक्षिण छ भन्ने नाप हो — पृथ्वीको अक्षांशकै आकाशीय संस्करण।

सूर्यको क्रान्ति वर्षभरि +२३.४४° देखि −२३.४४° सम्म ओहोरदोहोर गर्छ — यही ओहोरदोहोरले ऋतु, अयन र दिनको लम्बाइ तय गर्छ — माथि विषुव र अयनान्तको वक्रमा देखिएझैँ।

सूर्योदयको समय दुई कुराले तय हुन्छ: सूर्यको क्रान्ति र स्थानको अक्षांश। यी दुई मिलेर दिनको लम्बाइ दिन्छन्।

विषुवत् रेखामा (०° अक्षांश) क्रान्ति जे भए पनि दिन सधैँ झन्डै १२ घण्टाको हुन्छ। ध्रुवमा भने महिनौँ लामो दिन र रात हुन्छन् — उही सूत्रको चरम परिणाम।

नेपाल २६°–३०° उत्तरमा पर्ने हुनाले दिनको लम्बाइ वर्षभरि झन्डै ३.५ घण्टा घटबढ हुन्छ — उल्लेख्य, तर युरोपजस्तो चरम होइन।