ऋतु किन हुन्छन्
दूरी होइन, झुकाव — सूर्यको किरणको कोण र दिनको लम्बाइले ऋतु बनाउँछ।
दूरीले होइन, झुकावले
The commonest misconceptionधेरैले सोच्छन् — गर्मीमा पृथ्वी सूर्यको नजिक हुन्छ, जाडोमा टाढा। यो गलत हो।
वास्तवमा पृथ्वी जनवरीमा सूर्यको सबैभन्दा नजिक (उपसौर) र जुलाईमा सबैभन्दा टाढा (अपसौर) हुन्छ — अर्थात् उत्तरी गोलार्धको जाडोमा नजिक। दूरीले ऋतु बनाएको भए ठीक उल्टो हुनुपर्थ्यो।
साँचो कारण — किरणको कोण
Concentration of sunlightपृथ्वीको २३.४४° झुकावले वर्षभरि सूर्यको किरण पर्ने कोण बदल्छ। यही कोणले ऋतु बनाउँछ, दुई तरिकाले।
किरणको सघनता
ठाडो किरण सानो क्षेत्रमा केन्द्रित हुन्छ — बढी ताप। छड्के किरण फराकिलो क्षेत्रमा फिँजिन्छ — कम ताप।
दिनको लम्बाइ
गर्मीमा सूर्य लामो समय आकाशमा रहन्छ — ताप जम्मा हुने समय बढी।
ठाडो किरण / steep rays छड्के किरण / slanting rays
↓ ↓ ↓ ↓ ↘ ↘ ↘ ↘
─────────── ─────────────────
सानो क्षेत्र ठूलो क्षेत्र
small area large area
बढी ताप / more heat कम ताप / less heat
→ गर्मी / summer → जाडो / winterउही मात्राको सूर्य किरण फरक कोणमा पर्दा फरक क्षेत्रमा फिँजिन्छ।
यसैले उत्तरी र दक्षिणी गोलार्धमा ऋतु उल्टो हुन्छन् — नेपालमा गर्मी हुँदा अस्ट्रेलियामा जाडो। दूरी दुवैका लागि उही छ; झुकाव फरक दिशामा काम गर्छ।
छ ऋतु — वैदिक विभाजन
Two months eachपश्चिमी परम्पराले वर्षलाई चार ऋतुमा बाँड्छ; वैदिक परम्पराले छ मा — प्रत्येक दुई महिनाको।
| ऋतु | महिना | अङ्ग्रेजी |
|---|---|---|
| वसन्त | चैत–बैशाख | Spring |
| ग्रीष्म | जेठ–असार | Summer |
| वर्षा | साउन–भदौ | Monsoon |
| शरद् | असोज–कात्तिक | Autumn |
| हेमन्त | मंसिर–पुष | Pre-winter |
| शिशिर | माघ–फागुन | Winter |
छ ऋतुको यो विभाजन दक्षिण एसियाको मौसमसँग राम्रोसँग मिल्छ — विशेष गरी वर्षा लाई छुट्टै ऋतु मान्नु, जुन चार–ऋतु ढाँचामा हराउँछ।
