विक्रम सम्वत् र ऋतुको सम्बन्ध

परम्परागत सौर वर्ष सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ। त्यो क्षणलाई मेष सङ्क्रान्ति भनिन्छ, र त्यहीँबाट सुरु हुने सौर महिना बैशाख हो।

अवधारणात्मक रूपमा: सूर्यले राशिचक्रको पूरो फेरो लगाउँछ → फेरि मेषमा फर्किन्छ → नयाँ सौर वर्ष सुरु हुन्छ।

त्यसैले वर्षको आरम्भ कुनै मनपरी छानिएको मिति होइन — यो सूर्यको खगोलीय स्थितिसँग बाँधिएको छ।

राशिचक्रलाई परम्परागत रूपमा ३०° का बाह्र बराबर खण्डमा बाँडिन्छ, र गणना मेषबाट सुरु हुन्छ।

यसले सौर पात्रोलाई एक प्राकृतिक खगोलीय सीमा दिन्छ — वर्ष कहाँ टुङ्गियो र कहाँ सुरु भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर आकाशले दिन्छ, परम्पराले मात्र होइन।

बाह्र राशिको पूरा तालिका — क्रम, नाम र खुल्ने महिना — राशि र राशिचक्र मा छ।

मेषलाई शून्य मान्नु परम्परा मात्र होइन। जुन बेला यो राशिचक्र निश्चित गरियो — करिब २८५ ई.सं., अर्थात् ३४२ वि.सं. तिर — मेषको ० अंश ठ्याक्कै वसन्त विषुव मा थियो।

त्यो क्षणमा आकाशमा तीन कुरा एकैसाथ हुन्थे, र त्यही मेल नै वर्षारम्भको कारण हो।

त्यसैले बैशाख १ बनावटी मिति थिएन। यो वर्षको त्यो दिन थियो जब सूर्य विषुवत् रेखा नाघेर उत्तरतिर जान्थ्यो — नयाँ ऋतु, नयाँ वर्ष।

यो मेल अब टुटिसक्यो। अक्ष–चलन ले विषुव बिन्दुलाई बिस्तारै पछाडि सारेको छ, र आज मेष सङ्क्रान्ति विषुवभन्दा करिब २४ दिन पछि पर्छ। पात्रोले ताराको सन्दर्भ समात्यो, ऋतु भने सर्दै गयो — अर्को खण्डमा यही फरक।

नयाँ वर्ष सामान्यतया १३–१५ अप्रिलतिर पर्छ। यसको कारण नेपाली पात्रोले निरयन (ताराको सन्दर्भ) राशिचक्र प्रयोग गर्नु हो, ग्रेगोरियनले प्रयोग गर्ने सायन (विषुवको सन्दर्भ) राशिचक्र होइन।

सायन प्रणालीमा मेषको आरम्भ वसन्त विषुव (करिब २१ मार्च) मा पर्छ। निरयन प्रणालीमा त्यही बिन्दु अयनांश (अहिले करिब २४°) ले पछाडि सरेको हुन्छ — र २४° सूर्यले पार गर्न झन्डै २४ दिन लाग्छ। त्यसैले नयाँ वर्ष मार्चको अन्त्यमा नभई अप्रिल मध्यमा पर्छ।

अर्थात् बैशाख १ गते ऋतुसँग होइन, ताराको सन्दर्भमा सूर्यको स्थितिसँग बाँधिएको छ। ऋतु किन बिस्तारै सर्दै जान्छ भन्ने कुरा ऋतु किन सर्छ लेखमा छ।

निरयन सौर पात्रोले सूर्यको वास्तविक गति पछ्याउँछ, औसत होइन। पृथ्वीको कक्षा अलि अण्डाकार छ, त्यसैले सूर्य ताराको सापेक्ष कहिले छिटो, कहिले ढिलो हिँड्छ — र महिनाको लम्बाइ त्यसै अनुसार बदलिन्छ।

यसलाई सायन–निरयन वर्षको २० मिनेटको फरकसँग नमिसाउनुहोस्। त्यो फरक वर्षका दुई परिभाषाबीचको हो (विषुवबाट गन्ने कि ताराबाट), र वर्षेनि जम्मा हुँदै जान्छ। यहाँको कुरा भने एउटै निरयन वर्ष महिनाहरूमा कसरी बाँडिन्छ भन्ने हो — वर्ष उत्तिकै लामो रहन्छ, सूर्य मात्र कुनै राशिमा छिटो र कुनैमा ढिलो हिँड्छ।

वि.सं.को महिना ३२ दिनको हुनु गल्ती होइन, आकाशको सही प्रतिबिम्ब हो। ई.सं.ले महिनाका दिन नियमले तोक्छ; वि.सं.ले सूर्यलाई नै सोध्छ। यो पनि निरयन (सङ्क्रान्तिमा आधारित) पात्रोको एउटा राम्रो नतिजा हो।

तर उपसौर र अपसौर सधैँ उही ठाउँमा रहँदैनन्। यहाँ दुई फरक कुरा छुट्याउनुपर्छ — अयनान्त पृथ्वीको अक्षले तय गर्छ, उपसौर–अपसौर कक्षाको आकार र दिशाले। दुवै बिस्तारै घुम्छन्, त्यसैले तिनको आपसी सम्बन्ध हजारौँ वर्षमा बदलिन्छ।

उपसौर ऋतुको तुलनामा वर्षमा करिब ६२″ अगाडि सर्छ — हरेक ~५७ वर्षमा १ दिन पछि। करिब १२५० ई.सं.तिर उपसौर ठ्याक्कै हेमन्त अयनान्तमै पर्थ्यो; आज १३ दिनपछि (पुस १९ तिर) पर्छ; करिब ११,७०० ई.सं.तिर ग्रीष्म अयनान्तमा पुग्नेछ। ऋतुहरूभरि एक फेरो पूरा गर्न करिब २१,००० वर्ष लाग्छ (वास्तविक अवधि १९,००० देखि २३,००० वर्षबीच घटबढ हुन्छ)। ध्यान दिनुहोस्: उपसौर सर्दा अयनान्त सर्दैन — दुई रेखाको आपसी कोण मात्र बदलिन्छ।

तर ऋतुको मुख्य कारण दूरी होइन, झुकाव हो। अपसौर उत्तरी जाडोमा परे पनि जाडो चाहिँ उत्तरी गोलार्ध सूर्यबाट टाढा ढल्किएकैले हुन्छ — दूरीले त्यसलाई अलिकति कडा वा नरम मात्र बनाउँछ। आजको कक्षामा उपसौर र अपसौरबीच घामको फरक करिब ७% छ; कक्षा सबैभन्दा अण्डाकार हुँदा (उत्केन्द्रता ०.०५८ सम्म, ~१,००,००० वर्षको चक्रमा) यो फरक २०% भन्दा बढी पुग्छ।

आज उत्तरी गर्मी अपसौरतिरै छ, तर कक्षा लगभग गोलो (उत्केन्द्रता ०.०१७, घट्दै) भएकाले यो असर कमजोर छ। अनुसन्धानअनुसार अर्को हिमयुग प्राकृतिक रूपमा पनि झन्डै ५०,००० वर्षसम्म आउने छैन, र मानिसले थपेको कार्बन डाइअक्साइडले त्यसलाई अझ पर धकेल्छ।

वि.सं.मा यसको असर: ताराको तुलनामा उपसौर वर्षमा जम्मा ~११.६″ सर्छ — एक राशि सर्न करिब ९,३०० वर्ष। आज अपसौर निरयन मिथुन ~१९° मा छ, त्यसैले असार सबैभन्दा लामो महिना हो। करिब ८,००० वर्षपछि अपसौर कर्कट राशिको बीचमा पुग्दा साउन सबैभन्दा लामो र पुस–माघको सट्टा माघ–फागुन सबैभन्दा छोटा हुनेछन्।

सम्झनुहोस्: वि.सं.को महिना सूर्यको वास्तविक गतिले तय हुन्छ — सूर्य टाढा हुँदा ढिलो, त्यसैले असार–साउन लामा। अयनान्त अक्षले, उपसौर–अपसौर कक्षाले तय गर्छन्; दुईको सम्बन्ध २१,००० वर्षमा एक फेरो घुम्छ र त्यसले नै हिमयुग ल्याउने–लैजाने काममा भूमिका खेल्छ।

ऋतु सायनमा अडिन्छ, वि.सं. का महिना निरयनमा। दुई शून्य र आजको ∼२४° अयनांश निरयन र सायन र अयनांश पाठमा आइसकेका छन्। यहाँको विषय त्यसको परिणाम हो — दुवै सँगै मिलाउन नसकिने।

सूर्य दिनको झन्डै १° हिँड्ने हुनाले ऋतु निरयन महिनाको सापेक्ष हरेक ∼७१ वर्षमा १ दिन सर्छ।

महिना र ऋतु दुवैलाई सधैँभरि एकनासले मिलाइराख्न सकिँदैन, किनकि एउटा ताराको सापेक्ष स्थिर छ भने अर्को विषुवको। कुनै एउटा रोज्नैपर्छ — र अर्को बिस्तारै सर्छ।

यो पात्रोले दुवै देखाउँछ — महिना/गते निरयन सङ्क्रान्ति ले (तारा स्थिर), अनि गृहपृष्ठको ऋतु पट्टी सायन (विषुव–अयनान्त) ले गणना गर्छ, ताकि ऋतु वास्तविक मौसमसँगै रहोस्। त्यसैले बैशाख कहिलेकाहीँ वसन्तसँग ठ्याक्क नमिल्न सक्छ — त्यो भुल होइन, अयन चलनको असर हो।

परम्परामा उत्तरायण मकर सङ्क्रान्ति (माघ १) बाट र दक्षिणायन कर्क सङ्क्रान्ति (साउन १) बाट गनिन्छ। खगोलीय रूपमा भने यी अयनान्तमा सुरु हुन्छन्।

यो अन्तर सधैँ थिएन। जब अयनांश शून्य थियो — झन्डै २८५ ई.मा — सायन र निरयन राशिचक्र ठ्याक्कै मिलेका थिए, र मकर सङ्क्रान्ति शीत अयनान्तकै दिन पर्थ्यो।

विषुव बिन्दु ताराको सापेक्ष कसरी सर्दै आयो भन्ने चलचित्र २० मिनेटको फरकले पात्रोमा के गर्छ मा छ।

यसैले पुराना ग्रन्थमा “मकर सङ्क्रान्तिमा सूर्य उत्तर लाग्छ” लेखिएको भेटिन्छ — त्यो लेखिँदा ठ्याक्कै सही थियो। यो ~२४ दिनको फरक त्रुटि होइन, अयन चलनको सञ्चित परिणाम हो, र भविष्यमा झन् बढ्दै जानेछ।

यदि दुई प्रणाली छुट्टिँदै छन् भने एउटा छाडे हुँदैन? हुँदैन — किनभने दुवैले फरक काम गर्छन्।

पञ्चाङ्गले दुवै बोक्छ — ऋतुको हिसाब सायनबाट, महिनाको हिसाब निरयनबाट। भ्रम तब मात्र हुन्छ जब एउटा प्रणालीको नामलाई अर्को प्रणालीको घटना ठानिन्छ।

अयनांशको फरक किताबको हिसाबमा मात्र सीमित छैन — यसले हाम्रा चाडपर्व र ऋतुको नाममा सिधै असर गर्छ।

सबैभन्दा चिनिने उदाहरण माघे सङ्क्रान्ति हो — परम्परामा उत्तरायणको सुरु, तर सूर्य वास्तवमा तीन हप्ता अगाडि पुषमै उत्तर फर्किसक्छ। त्यो माथि उत्तरायण र दक्षिणायनको पात्रोमा प्रयोग मा छ।

दशैँ, तिहारजस्ता चाडपर्व चान्द्र तिथिमा पर्छन्, तर चान्द्र मास कुन हो भन्ने कुरा त्यसभित्र पर्ने निरयन सङ्क्रान्तिले तय गर्छ, र सङ्क्रान्ति नपर्ने महिनालाई अधिक मास बनाइन्छ (चान्द्र मास)। त्यसैले चाडपर्व पनि निरयन सङ्क्रान्तिसँगै बाँधिएका छन् र ऋतुको तुलनामा करिब ७१ वर्षमा १ दिनको दरले पछि सर्छन्।

ऋतुका नाम पनि यसै कारण ढिलो देखिन्छन्। ग्रन्थमा “वसन्त = चैत–बैशाख” भनिएको छ, तर ऋतुको वसन्त (सूर्य सायन मीन–मेषमा) आज चैत लाग्नुभन्दा करिब तीन हप्ता अगाडि, फागुनको दोस्रो हप्तातिरै सुरु हुन्छ (ऋतु किन सर्छ)।

सम्झनुहोस्: नाम निरयन (तारा) बाट आउँछ, ऋतु सायन (पृथ्वीको झुकाव) बाट। माघे सङ्क्रान्ति र वास्तविक उत्तरायणबीचको तीन हप्ता यही दुईको फरक हो।

एउटै पात्रो दुई तरिकाले चलाउँदा नतिजा कति फरक हुन्छ? तलको तालिकाले आजको वि.सं. (निरयन) लाई सायन वर्षमा चलाइएको काल्पनिक वि.सं.सँग दाँज्छ।

सायन सौर पात्रो काल्पनिक मात्र होइन। इरानको सौर पात्रोको नयाँ वर्ष (नौरोज) वसन्त विषुवमै पर्छ, र भारतले १९५७ मा अपनाएको राष्ट्रिय पात्रोको चैत्र १ सधैँ २२ मार्च (लीप वर्षमा २१) मा पर्छ। दुवैले ऋतु स्थिर राखे, तर ताराको सम्बन्ध छाडे।

वि.सं. निरयन नै रहे बैशाख १ ई.सं.मा पछि सर्दै जान्छ। अयन चलनको दर अलि बदलिने हुनाले यी मिति अनुमान हुन्, तर दिशा निश्चित छ।

• ·राम्रो पक्ष: राशि, नक्षत्र र ग्रहको स्थिति ताराको आकाशसँग सधैँ मेल खान्छ — ज्योतिष, मुहूर्त र नक्षत्रमा आधारित सबै गणना एउटै आधारमा रहन्छन्। महिनाको नाम, सूर्यको राशि र आकाशका तारा सधैँ एउटै कुरा भन्छन्।
• ·मूल्य: महिना र ऋतुको जोडी बिस्तारै छुट्छ। ग्रन्थमा “वसन्त = चैत–बैशाख” भनिएको अहिले नै करिब तीन हप्ता ढिलो छ (ऋतु किन सर्छ)।
• ·दैनिक जीवनमा: मानिसको जीवनकालभर यो फरक एक दिनभन्दा कम हुन्छ, त्यसैले कसैले महसुस गर्दैन — तर शताब्दीमा हिसाब गर्ने पात्रोकारले यसलाई बेवास्ता गर्न सक्दैन।

कुनै वर्ष “गलत” होइन — सायन वर्षले ऋतु नाप्छ, निरयन वर्षले तारा। नेपाली पात्रोले तारा रोजेको छ, त्यसैले ऋतुको हिसाब चाहिँदा पञ्चाङ्गले अलग्गै सायन विषुव र अयनान्त देखाउँछ।