नेपाली वर्ष बैशाखमा किन सुरु हुन्छ

परम्परागत सौर वर्ष सूर्य मेष राशिमा प्रवेश गर्दा सुरु हुन्छ। त्यो क्षणलाई मेष सङ्क्रान्ति भनिन्छ, र त्यहीँबाट सुरु हुने सौर महिना बैशाख हो।

अवधारणात्मक रूपमा: सूर्यले राशिचक्रको पूरो फेरो लगाउँछ → फेरि मेषमा फर्किन्छ → नयाँ सौर वर्ष सुरु हुन्छ।

त्यसैले वर्षको आरम्भ कुनै मनपरी छानिएको मिति होइन — यो सूर्यको खगोलीय स्थितिसँग बाँधिएको छ।

राशिचक्रलाई परम्परागत रूपमा ३०° का बाह्र बराबर खण्डमा बाँडिन्छ, र गणना मेषबाट सुरु हुन्छ।

0°       30°       60°       90°                   360°
│─────────│─────────│─────────│  ·  ·  ·  ·  ·  ─────│
Mesha   Vrishabha  Mithuna    Karka      ...        Meena
Aries    Taurus     Gemini    Cancer                Pisces
  ▲
  └── सूर्य यहाँ पुग्दा सौर वर्षको सन्दर्भ बिन्दु पूरा होस् / solar year resets here

यसले सौर पात्रोलाई एक प्राकृतिक खगोलीय सीमा दिन्छ — वर्ष कहाँ टुङ्गियो र कहाँ सुरु भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर आकाशले दिन्छ, परम्पराले मात्र होइन।

नयाँ वर्ष सामान्यतया १३–१५ अप्रिलतिर पर्छ। यसको कारण नेपाली पात्रोले निरयन (ताराको सन्दर्भ) राशिचक्र प्रयोग गर्नु हो, ग्रेगोरियनले प्रयोग गर्ने सायन (विषुवको सन्दर्भ) राशिचक्र होइन।

सायन प्रणालीमा मेषको आरम्भ वसन्त विषुव (२१ मार्च) मा पर्छ। निरयन प्रणालीमा त्यही बिन्दु अयनांश~ (अहिले करिब २४°) ले पछाडि सरेको हुन्छ — र २४° सूर्यले पार गर्न झन्डै २४ दिन लाग्छ। त्यसैले नयाँ वर्ष मार्चको अन्त्यमा नभई अप्रिल मध्यमा पर्छ।

अर्थात् बैशाख १ गते ऋतुसँग होइन, ताराको सन्दर्भमा सूर्यको स्थितिसँग बाँधिएको छ। ऋतु किन बिस्तारै सर्दै जान्छ भन्ने कुरा ऋतु किन सर्छ लेखमा छ।