नेपाली पात्रो कसरी चल्छ
नेपाली पात्रो दिन गन्ने प्रणाली मात्र होइन — खगोलीय गतिबाट बनेको समय प्रणाली हो। सुरुदेखि सम्पूर्ण चित्र।
पात्रो — दिनको सूची होइन
Where it startsनेपाली पात्रो दिनलाई नम्बर दिने प्रणाली मात्र होइन। यो खगोलीय चक्रबाट बनेको पात्रो हो — प्रत्येक गते, तिथि र महिना आकाशमा हुने कुनै वास्तविक गतिको नतिजा हो।
यसको जगमा केही अवलोकनयोग्य गति छन्, र प्रत्येकले समयको फरक एकाइ दिन्छ।
पृथ्वीको घुर्णन
आफ्नै अक्षमा एक फेरो — यसले दिन दिन्छ।
सूर्यको वार्षिक गति
राशिचक्रमा सूर्यको देखिने यात्राले सौर वर्ष दिन्छ।
चन्द्र–सूर्य सम्बन्ध
चन्द्र र सूर्यबीचको बदलिँदो कोणले तिथि र चान्द्र चक्र बनाउँछ।
राशि परिवर्तन
सूर्य एक राशिबाट अर्कोमा जाँदा सङ्क्रान्ति बन्छ।
सौर र चान्द्र चक्रबीचको सम्बन्धले महिना र वर्षको संरचना तय गर्छ। यसको अर्थ — परम्परागत पात्रोले एकै समयमा समयका कैयन् फरक मापन बोक्न सक्छ।
दुई प्रमुख मापन प्रणाली
Sauramāna · Chāndramānaयी कैयन् मापनमध्ये दुई विशेष महत्त्वका छन्।
सौरमान
राशिचक्रमा सूर्यको देखिने गतिमा आधारित सौर मापन।
चान्द्रमान
चन्द्र र सूर्यको सम्बन्धमा आधारित चान्द्र मापन।
यी दुई पूरै छुट्टाछुट्टै पात्रो होइनन्। परम्परागत पात्रो प्रणालीले यिनको खगोलीय सम्बन्ध प्रयोग गरेर मिति व्यवस्थित गर्छ — एउटैले अर्कोलाई बाँधेर राख्छ।
बाहिरी १२ राशि र २७ नक्षत्रको ग्रिडले पृथ्वीबाट देखिने सूर्यको स्थिति देखाउँछ — सूर्य नयाँ राशि वा नक्षत्रमा प्रवेश गर्दा ग्रिड सीमा पार हुन्छ (सङ्क्रान्ति)। पृथ्वीले सूर्यको १ फेरो (~३६५ दिन) लगाउँदा चन्द्रले ~१२.४ फेरो लगाउँछ — त्यसैले १२ चान्द्र महिना सकिँदा वर्ष ~११ दिन बाँकी रहन्छ, जसले अधिक मास जन्माउँछ।
पृथ्वी सूर्यको वरिपरि (सौर वर्ष) र चन्द्र पृथ्वीको वरिपरि (चान्द्र मास) — दुवै चक्र एकैसाथ चल्छन्।
यसले किन फरक पार्छ
A number vs an eventआधुनिक पात्रोको मिति सोच्नुहोस् — जस्तै १५ अगस्ट। यहाँ “१५” आफैँले कुनै खगोलीय घटना बताउँदैन; यो केवल गणना हो।
पञ्चाङ्गमा भने एउटै मितिले एकैसाथ यी सबै बताउन सक्छ:
- कुन सौर महिना चलिरहेको छ
- कुन चान्द्र महिना चलिरहेको छ
- कुन तिथि चलिरहेको छ
- चन्द्रमा कुन नक्षत्रमा छ
- कुन योग र कुन करण चलिरहेको छ
- सूर्योदय र सूर्यास्त कति बजे हुन्छ
- सङ्क्रान्ति कतिबेला पर्छ
- र यी सबै घटना अवलोकन गर्ने स्थानसँग कसरी जोडिन्छन्
त्यसैले पञ्चाङ्गलाई मितिको सूची भन्दा खगोलीय समय प्रणाली मान्नु बढी सही हुन्छ।
सबै कसरी जोडिन्छ
The hierarchyपूरै प्रणालीलाई एक क्रमबद्ध संरचनाका रूपमा हेर्न सकिन्छ — आकाशीय गतिबाट सुरु भई पञ्चाङ्गमा पुग्ने।
CELESTIAL MOTION
│
┌────────────────┼────────────────┐
│ │ │
SUN MOON EARTH
│ │ │
▼ ▼ ▼
RASHI TITHI DAY / VĀRA
│ │ │
▼ ▼ │
SANKRANTI PAKSHA │
│ │ │
▼ ▼ │
SOLAR MONTH LUNAR MONTH │
│ │ │
└────────┬───────┘ │
▼ │
CALENDAR YEAR │
│ │
▼ │
PANCHANGA ◄───────────────────┘सूर्यबाट राशि र सङ्क्रान्ति, चन्द्रबाट तिथि र पक्ष, पृथ्वीबाट दिन र वार — तीनै मिलेर पञ्चाङ्ग बन्छ।
यही जगमा टेकेर बाँकी सबै विषय बुझ्न सकिन्छ। अब क्रमैसँग अघि बढ्नुहोस् — पहिले विक्रम सम्वत् के हो, त्यसपछि सूर्य, चन्द्र र पञ्चाङ्गका पाँच अङ्ग।
