पञ्चाङ्गको परिचय

“पञ्चाङ्ग” शब्द पञ्च (पाँच) + अङ्ग बाट बनेको हो। हरेक दिनको खगोलीय अवस्था वर्णन गर्न पाँच तत्त्व प्रयोग हुन्छन् — यिनै पाँचले शुभ–अशुभ मुहूर्त, पर्व र दैनिक गणना निर्धारण गर्छन्।

यही पृष्ठले पाँचै अङ्ग एक दृष्टिमा राख्छ। तिथि, नक्षत्र, योग, करण र वार पछिका लेख हुन्। चौघडिया र होरा अङ्ग होइनन् — दिन र रातका खण्ड हुन्, र अङ्गहरूपछि एउटै लेखमा आउँछन्।

पञ्चाङ्गको एक पङ्क्तिमा पाँच अङ्ग सँगै लेखिन्छन्। प्रत्येकले सूर्य र चन्द्रको फरक सम्बन्ध नाप्छ — त्यसैले पाँचैले मिलेर दिनको पूरा खगोलीय चित्र दिन्छन्।

ध्यान दिनुहोस् — पाँचमध्ये चार केवल दुई सङ्ख्याबाट निस्कन्छन्: सूर्यको देशान्तर र चन्द्रको देशान्तर। पाँचौँ (वार) स्थानीय सूर्योदयबाट।

किन एउटै दुई सङ्ख्याबाट चार फरक अङ्ग? किनभने प्रत्येकले ती सङ्ख्यालाई फरक तरिकाले जोड्छ।

सूर्य–चन्द्रको यो कोणीय सम्बन्ध — जसबाट तिथि, करण र योग बन्छन् — तिथि भनेको के हो? मा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

मुहूर्त (शुभ समय) छान्दा कुनै एक अङ्ग हेरेर पुग्दैन — संयोजन हेरिन्छ।

• ·तिथि ले सामान्य शुभाशुभ दिन्छ — जस्तै चतुर्थी, अष्टमी र अमावस्या धेरै कामका लागि टारिन्छन्।
• ·नक्षत्र ले कामको प्रकार तय गर्छ — यात्रा, विवाह वा गृहप्रवेशका लागि फरक नक्षत्र उपयुक्त हुन्छन्।
• ·वार ले ग्रहको प्रभाव थप्छ — मंगलबार र शनिबार केही कामका लागि टारिन्छन्।
• ·योग र करण ले सूक्ष्म समायोजन — विष्टि करण (भद्रा) मा शुभ कार्य गरिँदैन।

पाँचै अङ्ग एउटै क्षणका फरक नाप हुन्, र प्रत्येक आफ्नै गतिमा बदलिन्छ। त्यसैले पञ्चाङ्गमा दिनको एउटा सङ्ख्या होइन — पाँच समानान्तर घडी चलिरहेका हुन्छन्। प्रत्येक घडीको लेख छुट्टै छ: तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण।