पञ्चाङ्ग भनेको के हो

“पञ्चाङ्ग” शब्द पञ्च (पाँच) + अङ्ग बाट बनेको हो। हरेक दिनको खगोलीय अवस्था वर्णन गर्न पाँच तत्त्व प्रयोग हुन्छन् — यिनै पाँचले शुभ–अशुभ मुहूर्त, पर्व र दैनिक गणना निर्धारण गर्छन्।

नेपाली पात्रो दिनलाई नम्बर दिने प्रणाली मात्र होइन। यो खगोलीय चक्रबाट बनेको पात्रो हो — प्रत्येक गते, तिथि र महिना आकाशमा हुने कुनै वास्तविक गतिको नतिजा हो।

यसको जगमा केही अवलोकनयोग्य गति छन्, र प्रत्येकले समयको फरक एकाइ दिन्छ।

सौर र चान्द्र चक्रबीचको सम्बन्धले महिना र वर्षको संरचना तय गर्छ। यसको अर्थ — परम्परागत पात्रोले एकै समयमा समयका कैयन् फरक मापन बोक्न सक्छ।

यी कैयन् मापनमध्ये दुई विशेष महत्त्वका छन्।

यी दुई छुट्टाछुट्टै मापन प्रणाली हुन्, तर परम्परागत पात्रोमा सूर्य र चन्द्र दुवैको सम्बन्ध प्रयोग हुन्छ — एउटैले अर्कोलाई बाँधेर राख्छ।

आधुनिक पात्रोको मिति सोच्नुहोस् — जस्तै १५ अगस्ट। यहाँ “१५” आफैँले कुनै खगोलीय घटना बताउँदैन; यो केवल गणना हो।

पञ्चाङ्गमा भने एउटै मितिले एकैसाथ यी सबै बताउन सक्छ:

• ·कुन सौर महिना चलिरहेको छ
• ·कुन चान्द्र महिना चलिरहेको छ
• ·कुन तिथि चलिरहेको छ
• ·चन्द्रमा कुन नक्षत्रमा छ
• ·कुन योग र कुन करण चलिरहेको छ
• ·सूर्योदय र सूर्यास्त कति बजे हुन्छ
• ·सङ्क्रान्ति कतिबेला पर्छ
• ·र यी सबै घटना अवलोकन गर्ने स्थानसँग कसरी जोडिन्छन्

त्यसैले पञ्चाङ्गलाई मितिको सूची भन्दा खगोलीय समय प्रणाली मान्नु बढी सही हुन्छ।

पूरै प्रणालीलाई एक क्रमबद्ध संरचनाका रूपमा हेर्न सकिन्छ — आकाशीय गतिबाट सुरु भई पञ्चाङ्गमा पुग्ने।

यही जगमा टेकेर बाँकी सबै विषय बुझ्न सकिन्छ। अब क्रमैसँग अघि बढ्नुहोस् — पहिले विक्रम सम्वत् के हो, त्यसपछि सूर्य, चन्द्र र पञ्चाङ्गका पाँच अङ्ग।

रातको आकाशमा ताराहरू टाढाका सूर्यजस्तै उज्यालो बिन्दु हुन्। दिनमा सूर्य सबैभन्दा चम्किलो देखिन्छ; रातमा चन्द्रमा सबैभन्दा नजिकको खगोलीय पिण्ड हो — यिनै तीनले नेपाली पात्रो र पञ्चाङ्गको गणनाको आधार बनाउँछन्।

खगोलमा दुई फरक गति छन् — यिनलाई नमिलाउँदा धेरै भ्रम हुन्छ। घूर्णन = आफ्नै अक्षमा फर्किने (दिन–रात)। परिक्रमा = अर्को वस्तुको वरिपरि फर्किने (वर्ष, महिना)।

पछिल्लो लेखमा यी गतिहरू चित्रसहित विस्तारमा हेर्न सकिन्छ — तर पहिले यो भिन्नता स्पष्ट हुनु जरूरी छ।

पञ्चाङ्गमा सूर्य, चन्द्र र अन्य ग्रहहरूको स्थिति कोण (°) मा मापिन्छ। पूर्ण आकाशलाई ३६०° मा बाँडेर “चन्द्र सूर्यभन्दा कति अगाडि छ” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिइन्छ — तिथि, नक्षत्र र योग यही कोणबाट निकालिन्छ।

वास्तवमा पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्छ, तर पात्रो बनाउँदा हामी पृथ्वीबाट हेर्दा के देखिन्छ भन्ने दृष्टिकोण (भूकेन्द्रित) प्रयोग गर्छौं — “आज सूर्य कुन राशिमा छ”, “चन्द्र कति अगाडि सर्‍यो”। यो सुविधाजनक हो र हजारौं वर्षदेखि प्रयोग भइरहेको छ।

सूर्यको मार्ग (क्रान्तिवृत्त) लाई १२ बराबर भाग मा बाँडिएको छ — प्रत्येक ३०° को एक राशि। सङ्क्रान्ति = सूर्य अर्को राशिमा प्रवेश; बि.सं. को महिना पनि यही सूर्य–राशिमा आधारित।

पञ्चाङ्ग र कुण्डलीमा ९ ग्रह (नव ग्रह) प्रयोग हुन्छ — सात वास्तविक ग्रह र दुई छाया बिन्दु (राहु, केतु)। सबैको स्थिति कोणमा मापिन्छ।

चन्द्र–मार्ग २७ नक्षत्र मा बाँडिन्छ (प्रत्येक १३°२०′)। हरेक नक्षत्र फेरि ४ पद (३°२०′ प्रति पद) — जन्म नामाक्षर र कुण्डलीका लागि यही पद प्रयोग हुन्छ।

चन्द्र र सूर्यबीचको कोण हरेक १२° बढ्दा नयाँ तिथि सुरु — शुक्ल पक्ष १–१५ (पूर्णिमासम्म), कृष्ण पक्ष १–१५ (औंसीसम्म)।

सूर्य र चन्द्रको देशान्तर जोड बढ्दै गए बढ्दै २७ योग बन्दै जान्छ — विष्कम्भदेखि वैधृतिसम्म। शुभ–अशुभ मुहूर्तमा योग पनि हेरिन्छ।

प्रत्येक तिथिको आधा (= ६° कोण) एक करण — महिनामा जम्मा ६० करण। नाम ११ मात्र: ७ चर (बारम्बार) र ४ स्थिर (महिनामा एक पटक)।

क्रम: किंस्तुघ्न → (बव…विष्टि)×८ → शकुनि → चतुष्पद → नाग → किंस्तुघ्न — जम्मा ६० करण/महिना।

अब तपाईंले जान्नुपर्ने मूल कुरा — के हेर्दैछौं, कसरी घुमिरहेको छ, र किन कोण गनिन्छ — स्पष्ट भयो। अर्को लेखमा सौर्यमण्डल, पृथ्वीको झुकाव, चन्द्र कला र वास्तविक परिक्रमा चित्रसहित हेर्नुहोस्।