होरा र चौघडिया

प्रत्येक दिनलाई चौबीस होरा (ग्रहीय घण्टा) मा बाँडिन्छ — सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्म। हरेक होरालाई सात ग्रह (आदित्य, शुक्र, बुध, चन्द्र, शनि, बृहस्पति, मङ्गल) ले पालैपालो शासन गर्छन्। सूर्योदयपछिको पहिलो होरा को स्वामी ग्रहले नै दिनको नाम दिन्छ।

शुभ कार्यको मुहूर्त छान्दा होरा हेरिन्छ — जस्तै यात्रा वा व्यापारका लागि बुध/बृहस्पति होरा, स्थिर कामका लागि शनि होरा अनुकूल मानिन्छ। होरा र चौघडिया कसरी फरक छन् भन्ने तल चौघडियामा छ।

चौघडिया पञ्चाङ्गको छैटौँ अङ्ग होइन। तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण आकाशको कोण हुन्। चौघडिया भनेको दिन र रातलाई टुक्र्याउने घडी हो — शुभ काम छान्न सजिलो मुहूर्त।

पहिले दिनको उज्यालो र रातको लम्बाइ चाहिन्छ — दुवै सूर्योदय र सूर्यास्तबाट। त्यसपछि वारले कुन नामबाट सुरु गर्ने तय गर्छ। दिनमा नाम क्रमैसँग अघि बढ्छन् — उद्वेग, चर, लाभ, अमृत, काल, शुभ, रोग। रातमा भने हरेक खण्डमा पाँच नाम अघि सर्छन् (दुई पछाडि), त्यसैले आइतबार राति शुभ, अमृत, चर, रोग, काल, लाभ, उद्वेग, शुभ पर्छ।

दिनको हरेक खण्ड दिनमान ÷ ८ लामो हुन्छ, रातको रात्रिमान ÷ ८। गर्मीमा दिनका खण्ड लामा र रातका छोटा हुन्छन्; जाडोमा उल्टो। चौघडिया कहिल्यै स्थिर ९० मिनेटको हुँदैन।

वार सूर्योदयमा बदलिन्छ, त्यसैले चौघडिया पनि त्यही सूर्योदयबाट गनिन्छ — मध्यरातबाट होइन। वारको लेखले त्यो नियम राख्छ।

नामले गुण बताउँछ। शुभ काम अमृत, शुभ वा लाभमा थालिन्छ। चर यात्राका लागि हो। उद्वेग, काल र रोगमा नयाँ काम टारिन्छ।

होरा पनि दिन बाँड्छ, तर चौबीस ग्रहीय घण्टामा — र त्यसको पहिलो घण्टाले बारको नाम दिन्छ। चौघडिया होरा होइन: आठ जोडी खण्ड, र नाम वारबाट सुरु हुने एउटा छोटो क्रम।