खगोलीय गणनाको आधार

खगोलीय गणनाका लागि “समय” एउटै कुरा होइन। कम्तीमा दुई फरक कालमान चाहिन्छ, र दुईबीचको फरक बेवास्ता गर्दा त्रुटि आउँछ।

पृथ्वीको घुर्णनले UT दिन्छ, तर त्यो एकनास छैन — त्यसैले TT चाहिन्छ। घुम्दै गरेको पृथ्वी आकाश घुमेको किन देखिन्छ? मा छ।

चन्द्रको ज्वारीय घर्षणले पृथ्वीको घुर्णन बिस्तारै सुस्त पार्दै छ — शताब्दीमा झन्डै १.७ मिलिसेकेन्ड प्रति दिन।

प्रति दिन मिलिसेकेन्ड नगण्य देखिन्छ, तर यो सञ्चित हुन्छ। शताब्दीयौँमा जम्मा हुँदै यो घण्टौँमा पुग्छ — त्यसैले ΔT पुराना मितिमा ठूलो हुन्छ।

आजका मितिका लागि ΔT को ~६९ सेकेन्डले तिथि वा सङ्क्रान्तिको दिन प्रायः बदल्दैन — तर सन्धि समय मध्यरात वा सूर्योदयको ठ्याक्कै सिमानामा परे बदल्न सक्छ।

पुराना वि.सं. मितिका लागि भने यो निर्णायक हुन्छ। ΔT बेवास्ता गरेर १००० ई.को सङ्क्रान्ति गणना गर्दा २६ मिनेटको त्रुटि आउँछ — र त्यो सूर्योदय नजिक परे गते नै एक दिन फरक हुन्छ।

Swiss Ephemeris ले ΔT भित्रै सम्हाल्छ, त्यसैले engine ले UT मा क्षण दिँदा पनि ग्रहपातले सही TT मा गणना गर्छ। तर यो मौन रूपमा हुने भएकाले बिर्सन सजिलो छ — र आफ्नै सूत्र लेख्दा यही चुक्ने सम्भावना सबैभन्दा बढी हुन्छ।

ΔT को भविष्यको मान भविष्यवाणी गर्न सकिँदैन — पृथ्वीको घुर्णन अनियमित छ, त्यसैले यो अवलोकनबाट मात्र थाहा हुन्छ। यसैले ग्रहपात तालिका समय–समयमा अद्यावधिक गरिन्छ।

महिना, वर्ष, लीप दिन र पात्रो सुधार — मितिमा यी सबै झन्झट छन्। खगोलशास्त्रले त्यसैले मिति होइन, दिनको एउटै लामो गन्ती प्रयोग गर्छ: जुलियन डे (JD)। ईसापूर्व ४७१३ जनवरी १ को मध्याह्न (जुलियन पात्रो) देखि बितेका दिन — दिनको अंश दशमलवमा।

यसको फाइदा सरल छ: दुई JD घटाउँदा सिधै दिनको फरक आउँछ — कुन महिना कति दिनको, कुन वर्ष लीप, वा १५८२ मा कति दिन हराए भन्ने सोच्नै पर्दैन। ईसापूर्वका मिति पनि यही गन्तीमा सहजै आउँछन्, जहाँ सामान्य कम्प्युटर मिति पुग्दैन।

सावधानी: १५८२ अघिका मितिलाई ग्रेगोरियन मानेर JD निकाल्दा मिति सर्छ — सन् १५८१ मा १० दिन, अझ पहिले झन् बढी। त्यति फरकले चन्द्रमा तिथि नै बदल्ने गरी सर्छ। वेदिक पात्रोले १५८२ अक्टोबर १५ अघि जुलियन र त्यसपछि ग्रेगोरियन मान्छ — ऐतिहासिक प्रचलन जस्तै।

JD विश्वव्यापी छ, तर मानिसले घडी स्थानीय समयमा हेर्छ। स्थानीय समय = UTC + त्यस ठाउँको अफसेट। नेपालको अफसेट आज +०५:४५ छ।

अफसेट सधैँ उही रहँदैन — नेपालमै तीन युग छन् (काठमाडौँ माध्य समय, भारतीय मानक समय, नेपाली मानक समय), जसको तालिका सङ्क्रान्तिको गणना मा छ। त्यसैले वेदिक पात्रो नेपालका सबै स्थानलाई Asia/Kathmandu क्षेत्रबाट चलाउँछ, जसले कुन मितिमा कुन अफसेट थियो भन्ने आफैँ थाहा पाउँछ। विदेशका स्थानलाई तिनकै क्षेत्र र ग्रीष्मकालीन समयसहित।

माथिको अध्यायले UT (पृथ्वीको घुर्णन) र TT (एकनास परमाणु समय) छुट्यायो। हाम्रो घडीले देखाउने UTC यी दुईको बीचको सम्झौता हो।

छोटोमा: घडी (UTC) र पृथ्वी (UT1) झन्डै सँगै हुन्छन्, ग्रहपात (TT) एक मिनेटभन्दा बढी अगाडि। यो फरक बेवास्ता गर्दा के बिग्रन्छ भन्ने माथि ΔT मा छ।

• 1.तपाईंले छान्नुभएको मिति र स्थान — अक्षांश, देशान्तर, उचाइ र समय क्षेत्र।
• 2.त्यस मितिको स्थानीय मध्यरात, ठाउँको समय क्षेत्रबाट UTC मा।
• 3.UTC बाट JD — पात्रोको हरेक दिन JD मा ठ्याक्कै १.० को फरकमा।
• 4.त्यही JD बाट स्विस एफेमेरिसमा सूर्योदय, सङ्क्रान्ति र तिथिको खोजी — ΔT भित्रैबाट मिलाइन्छ।
• 5.भेटिएका क्षण फेरि स्थानीय समयमा, र सूर्योदयको नियमले दिनमा।

यसैले ठाउँ छान्दा समय क्षेत्र र उचाइ दुवै चाहिन्छ — एउटा नभए दिनको सीमा नै गलत ठाउँमा पर्छ।