सूर्य र चन्द्रको स्थिति गणना

सौर देशान्तर क्रान्तिवृत्तमा सूर्यको स्थान हो, ०° देखि ३६०° सम्म नापिने। नेपाली पात्रोको झन्डै सबै कुरा यही एउटा सङ्ख्याबाट निस्कन्छ।

• ·देशान्तर ÷ ३०° → कुन राशि, अर्थात् कुन नेपाली महिना
• ·३०° को गुणाङ्क छुने क्षण → सङ्क्रान्ति
• ·सङ्क्रान्तिदेखिका दिन → गते
• ·चन्द्रको देशान्तरसँग घटाउ → तिथि; जोड → योग

गणनाले सायन देशान्तर दिन्छ। वैदिक पात्रोले अयनांश घटाएर निरयन निकाल्छ। पूरा विवरण निरयन र सायन मा छ, र त्यही घटाउले नयाँ वर्ष अप्रिलमा पार्ने कारण वर्ष बैशाखमा किन सुरु हुन्छ मा। नेपालको आधिकारिक पात्रो लाहिरी प्रयोग गर्छ।

यदि सूर्य ठ्याक्कै १° प्रति दिनको दरले हिँड्थ्यो भने देशान्तर निकाल्न साधारण गुणन पुग्थ्यो। तर हिँड्दैन।

कक्ष अण्डाकार भएकाले गति स्थिर हुँदैन, त्यसैले मध्यम स्थानबाट स्पष्ट स्थानमा सुधार चाहिन्छ। त्यो घटबढ कति हो, र असार पुषभन्दा लामो किन हुन्छ, सौर वर्ष मा छ।

सिद्धान्त ग्रन्थले यसलाई मन्द फल भन्थे र ज्या (sine) तालिकाबाट निकाल्थे। आधुनिक गणनाले उही काम ग्रहपात (ephemeris) बाट गर्छ — विधि फरक, उद्देश्य उही।

चान्द्र देशान्तर क्रान्तिवृत्तमा चन्द्रको स्थान हो। प्रत्येक अङ्गको अर्थ आ–आफ्नो लेखमा छ; यहाँ केवल कुन सूत्रमा चन्द्र पस्छ — एउटै सङ्ख्यामा सानो त्रुटि चार अङ्गमा एकसाथ जान्छ।

सूर्यको देखिने गतिमा मुख्यतः एउटा सुधार चाहिन्छ। चन्द्रमा भने दर्जनौँ — किनभने चन्द्र पृथ्वी र सूर्य दुवैको खिँचावमा छ।

• ·विषमता (evection) — सूर्यले चन्द्रको कक्षको आकार बदल्छ; सबैभन्दा ठूलो सुधार, ±१.३° सम्म।
• ·परिवर्तन (variation) — औंसी र पूर्णिमामा चन्द्रको गति बढ्छ, पक्षको मध्यमा घट्छ।
• ·वार्षिक समीकरण — पृथ्वी उपसौरमा हुँदा सूर्यको प्रभाव बलियो हुन्छ।

सिद्धान्त ग्रन्थले चन्द्रका लागि दुई मुख्य सुधार प्रयोग गर्थे — मन्द र शीघ्र फल। यीले वास्तविकतासँग राम्रै मेल खान्थे, तर शताब्दीयौँको दायरामा सानो त्रुटि जम्मा हुन्थ्यो।

आधुनिक पञ्चाङ्ग — वेदिक पात्रो सहित — स्विस एफेमेरिस प्रयोग गर्छ, जुन नासा/जेपीएल को ग्रहपातमा आधारित छ। यसले चन्द्रको स्थान विकलाभन्दा राम्रो शुद्धतामा दिन्छ।

यही कारण आजको गणना गरिएको पञ्चाङ्ग र परम्परागत विधिले बनाइएको पञ्चाङ्गमा कहिलेकाहीँ तिथिको सन्धि समय केही घण्टा फरक पर्न सक्छ — विधि फरक, आकाश उही।

सिद्धान्तिक गणनामा हरेक ग्रहको दुई स्थान हुन्छ — मध्यम (औसत, कल्पित एकनास गतिबाट) र स्पष्ट (वास्तविक, आकाशमा देखिने)।

यो भेद सूर्यमा पनि लागू हुन्छ। मध्यम सूर्य ठ्याक्कै ०.९८५६° प्रति दिन हिँड्छ; स्पष्ट सूर्य ०.९५३° देखि १.०१९° सम्म — किनभने अण्डाकार कक्षमा पृथ्वी उपसौर नजिक छिटो र अपसौर नजिक ढिलो हिँड्छ (महिना २९–३२ दिनका किन)।

मध्यम र स्पष्ट सूर्यबीचको फरक २° सम्म पुग्न सक्छ — र २° भनेको सूर्यका लागि झन्डै दुई दिनको यात्रा हो।

यदि सङ्क्रान्ति मध्यम सूर्यबाट गणना गरियो भने महिनाको पहिलो गते दुई दिनसम्म चुक्न सक्छ। त्यसैले पात्रो सधैँ स्पष्ट स्थानमा आधारित हुनुपर्छ।

यदि स्पष्ट स्थान नै चाहिन्छ भने मध्यम गति किन गणना गर्ने? किनभने यो सुरुको बिन्दु हो।

सुधारहरू मध्यम स्थानमा लगाइने थप हुन्। मध्यम स्थान बिना सुधार कसमा लगाउने भन्ने आधार नै रहँदैन। यो आधुनिक गणनामा पनि उही छ — ग्रहपातले पनि आधारभूत कक्षीय तत्त्वबाट सुरु गरेर विक्षोभ (perturbation) थप्छ।

अर्थात् “मध्यमबाट स्पष्टमा” भन्ने संरचना पन्ध्र सय वर्ष पुरानो भए पनि आजको गणनाको पनि आधारभूत ढाँचा हो — केवल सुधारका पदहरू धेरै बढी र सूक्ष्म भएका छन्।