सूर्यको देशान्तर
क्रान्तिवृत्तमा सूर्यको ०–३६०° स्थान — गते र सङ्क्रान्ति यहीँबाट निस्कन्छ।
सूर्यको देशान्तर — पात्रोको मूल सङ्ख्या
0° to 360°सौर देशान्तर क्रान्तिवृत्तमा सूर्यको स्थान हो, ०° देखि ३६०° सम्म नापिने। नेपाली पात्रोको झन्डै सबै कुरा यही एउटा सङ्ख्याबाट निस्कन्छ।
- देशान्तर ÷ ३०° → कुन राशि, अर्थात् कुन नेपाली महिना
- ३०° को गुणाङ्क छुने क्षण → सङ्क्रान्ति
- सङ्क्रान्तिदेखिका दिन → गते
- चन्द्रको देशान्तरसँग घटाउ → तिथि; जोड → योग
निरयन कि सायन?
Subtract the ayanamshaखगोलीय गणनाले सामान्यतया सायन देशान्तर दिन्छ — वसन्त विषुवबाट नापिएको। वैदिक पात्रोलाई निरयन चाहिन्छ।
सायन देशान्तर / tropical longitude
− अयनांश / ayanamsha (आज ~24° / ~24° today)
─────────────────────────────
= निरयन देशान्तर / sidereal longitude
उदाहरण / example:
सायन 24° मेष / Aries
अयनांश −24°
निरयन 0° मेष आरम्भ / start of Mesha → बैशाख १ गते / Baisakh 1एउटै क्षणको सूर्य — दुई प्रणालीमा दुई फरक सङ्ख्या।
यही एउटा घटाउले नेपाली नयाँ वर्षलाई मार्चको अन्त्यबाट अप्रिल मध्यमा सार्छ। अयनांशको मान कुन प्रणाली (लाहिरी, रमन, केपी) प्रयोग गर्ने भन्नेमा निर्भर हुन्छ; नेपालको आधिकारिक पात्रो लाहिरी प्रयोग गर्छ।
गति स्थिर नभएकाले
Mean vs trueयदि सूर्य ठ्याक्कै १° प्रति दिनको दरले हिँड्थ्यो भने देशान्तर निकाल्न साधारण गुणन पुग्थ्यो। तर हिँड्दैन।
पृथ्वीको कक्ष अण्डाकार भएकाले सूर्यको देखिने गति ०.९५३° देखि १.०१९° प्रति दिनसम्म घटबढ हुन्छ। त्यसैले मध्यम (औसत) स्थानबाट स्पष्ट (वास्तविक) स्थानमा पुग्न सुधार आवश्यक हुन्छ।
सूर्य एउटा केन्द्रबिन्दु (focus) मा छ — पृथ्वी वास्तविक दीर्घवृत्तमा वामावर्त घुम्छ। नजिक हुँदा छिटो (उपसौर / हिमतिर), टाढा हुँदा ढिलो (अपसौर / ग्रीष्मतिर) — यसैले केही महिनामा दिन छिटो बित्छ। ध्रुव २३.५° ढल्किएकाले सङ्क्रान्तिमा लामो/छोटो दिन र विषुवमा बराबर दिन–रात हुन्छ।
सिद्धान्त ग्रन्थले यसलाई मन्द फल भन्थे र ज्या (sine) तालिकाबाट निकाल्थे। आधुनिक गणनाले उही काम ग्रहपात (ephemeris) बाट गर्छ — विधि फरक, उद्देश्य उही।
