गहिरो जानुअघि — खगोलीय आधार

रातको आकाशमा ताराहरू टाढाका सूर्यजस्तै उज्यालो बिन्दु हुन्। दिनमा सूर्य सबैभन्दा चम्किलो देखिन्छ; रातमा चन्द्रमा सबैभन्दा नजिकको खगोलीय पिण्ड हो — यिनै तीनले नेपाली पात्रो र पञ्चाङ्गको गणनाको आधार बनाउँछन्।

खगोलमा दुई फरक गति छन् — यिनलाई नमिलाउँदा धेरै भ्रम हुन्छ। घूर्णन = आफ्नै अक्षमा फर्किने (दिन–रात)। परिक्रमा = अर्को वस्तुको वरिपरि फर्किने (वर्ष, महिना)।

पछिल्लो लेखमा यी गतिहरू चित्रसहित विस्तारमा हेर्न सकिन्छ — तर पहिले यो भिन्नता स्पष्ट हुनु जरूरी छ।

पञ्चाङ्गमा सूर्य, चन्द्र र अन्य ग्रहहरूको स्थिति कोण (°) मा मापिन्छ। पूर्ण आकाशलाई ३६०° मा बाँडेर “चन्द्र सूर्यभन्दा कति अगाडि छ” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिइन्छ — तिथि, नक्षत्र र योग यही कोणबाट निकालिन्छ।

वास्तवमा पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्छ, तर पात्रो बनाउँदा हामी पृथ्वीबाट हेर्दा के देखिन्छ भन्ने दृष्टिकोण (geocentric) प्रयोग गर्छौं — “आज सूर्य कुन राशिमा छ”, “चन्द्र कति अगाडि सर्‍यो”। यो सुविधाजनक हो र हजारौं वर्षदेखि प्रयोग भइरहेको छ।

सूर्यको मार्ग (ecliptic) लाई १२ बराबर भाग मा बाँडिएको छ — प्रत्येक ३०° को एक राशि। सङ्क्रान्ति = सूर्य अर्को राशिमा प्रवेश; बि.सं. को महिना पनि यही सूर्य–राशिमा आधारित।

पञ्चाङ्ग र कुण्डलीमा ९ ग्रह (नव ग्रह) प्रयोग हुन्छ — सात वास्तविक ग्रह र दुई छाया बिन्दु (राहु, केतु)। सबैको स्थिति कोणमा मापिन्छ।

चन्द्र–मार्ग २७ नक्षत्र मा बाँडिन्छ (प्रत्येक १३°२०′)। हरेक नक्षत्र फेरि ४ पद (३°२०′ प्रति पद) — जन्म नामाक्षर र कुण्डलीका लागि यही पद प्रयोग हुन्छ।

चन्द्र र सूर्यबीचको कोण हरेक १२° बढ्दा नयाँ तिथि सुरु — शुक्ल पक्ष १–१५ (पूर्णिमासम्म), कृष्ण पक्ष १–१५ (औंसीसम्म)।

सूर्य र चन्द्रको देशान्तर जोड बढ्दै गए बढ्दै २७ योग बन्दै जान्छ — विष्कम्भदेखि वैधृतिसम्म। शुभ–अशुभ मुहूर्तमा योग पनि हेरिन्छ।

प्रत्येक तिथिको आधा (= ६° कोण) एक करण — महिनामा जम्मा ६० करण। नाम ११ मात्र: ७ चर (बारम्बार) र ४ स्थिर (महिनामा एक पटक)।

क्रम: किंस्तुघ्न → (बव…विष्टि)×८ → शकुनि → चतुष्पद → नाग → किंस्तुघ्न — जम्मा ६० करण/महिना।

अब तपाईंले जान्नुपर्ने मूल कुरा — के हेर्दैछौं, कसरी घुमिरहेको छ, र किन कोण गनिन्छ — स्पष्ट भयो। अर्को लेखमा सौर्यमण्डल, पृथ्वीको झुकाव, चन्द्र कला र वास्तविक परिक्रमा चित्रसहित हेर्नुहोस्।