विक्रम सम्वत् के हो

विक्रम सम्वत् (बि.सं.) नेपालको नागरिक पात्रोमा प्रयोग हुने सम्वत् हो। तर यसलाई बुझ्न दुई फरक प्रश्न छुट्याउनु आवश्यक छ।

यी दुई जोडिएका छन्, तर एउटै होइनन्। कुनै वर्ष एउटा सम्वत्अन्तर्गत पर्न सक्छ, जबकि त्यसका महिना र दिन बेग्लै पात्रो प्रणालीका नियमले तय हुन्छन्।

यही छुट्याइ नबुझ्दा “बि.सं. ग्रेगोरियनभन्दा ५७ वर्ष अगाडि छ” भन्ने वाक्यले पूरै पात्रो व्याख्या गरेको भ्रम पर्छ — वास्तवमा त्यसले वर्षको सङ्ख्या मात्र बताउँछ।

परम्परागत दक्षिण एसियाली पात्रो–खगोलशास्त्रमा समय नाप्ने कैयन् विधि छन्। बि.सं. का महिनाको आधार सौरमान हो — जसले राशिचक्रमा सूर्यको प्रगतिबाट सौर वर्ष नाप्छ।

राशिचक्र बाह्र राशि मा बाँडिएको छ, प्रत्येक ठ्याक्कै ३०° को।

सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने त्यो सङ्क्रमणलाई सङ्क्रान्ति भनिन्छ। त्यसैले मेष सङ्क्रान्ति = सूर्य मेषमा प्रवेश, र मकर सङ्क्रान्ति = सूर्य मकरमा प्रवेश। यी सङ्क्रमण परम्परागत सौर पात्रोका आधारभूत बिन्दु हुन्।

बि.सं.मा महिनाको नाम चान्द्र मासबाट आउँछ, तर महिनाको लम्बाइ सूर्यको राशि–गतिले तय गर्छ। सूर्य कुनै राशिमा जति दिन बस्छ, त्यही महिनाको दिन–सङ्ख्या हुन्छ।

यसैकारण आउँदो वर्षको पात्रो पहिल्यै ठ्याक्क भन्न खगोलीय गणना चाहिन्छ — महिनाको दिन–सङ्ख्या कुनै निश्चित नियमले नभई सूर्यको वास्तविक स्थितिले तय गर्छ।