नेपाली पात्रो र यसको आधार

नेपाली पात्रो दिनलाई नम्बर दिने प्रणाली मात्र होइन। यो खगोलीय चक्रबाट बनेको पात्रो हो — प्रत्येक गते, तिथि र महिना आकाशमा हुने कुनै वास्तविक गतिको नतिजा हो।

यसको जगमा केही अवलोकनयोग्य गति छन्, र प्रत्येकले समयको फरक एकाइ दिन्छ।

सौर र चान्द्र चक्रबीचको सम्बन्धले महिना र वर्षको संरचना तय गर्छ। यसको अर्थ — परम्परागत पात्रोले एकै समयमा समयका कैयन् फरक मापन बोक्न सक्छ।

यी कैयन् मापनमध्ये दुई विशेष महत्त्वका छन्।

यी दुई छुट्टाछुट्टै मापन प्रणाली हुन्, तर परम्परागत पात्रोमा सूर्य र चन्द्र दुवैको सम्बन्ध प्रयोग हुन्छ — एउटैले अर्कोलाई बाँधेर राख्छ।

आधुनिक पात्रोको मिति सोच्नुहोस् — जस्तै १५ अगस्ट। यहाँ “१५” आफैँले कुनै खगोलीय घटना बताउँदैन; यो केवल गणना हो।

पञ्चाङ्गमा भने एउटै मितिले सौर महिना र चान्द्र महिना सँगै बोक्न सक्छ। पाँच अङ्ग — तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण — के हुन् भन्ने अर्को लेख मा छ। यहाँ ती दोहोर्याइँदैन।

पूरै प्रणालीलाई एक क्रमबद्ध संरचनाका रूपमा हेर्न सकिन्छ — आकाशीय गतिबाट सुरु भई पञ्चाङ्गमा पुग्ने।

यही जगमा टेकेर बाँकी सबै विषय बुझ्न सकिन्छ। यसै पृष्ठमा विक्रम सम्वत् छ। त्यसपछि पृथ्वी र आकाश, सूर्य र चन्द्र, अनि पञ्चाङ्गका अङ्ग क्रमैसँग आउँछन्।

विक्रम सम्वत् (वि.सं.) नेपालको नागरिक पात्रोमा प्रयोग हुने सम्वत् हो। तर यसलाई बुझ्न दुई फरक प्रश्न छुट्याउनु आवश्यक छ।

यी दुई जोडिएका छन्, तर एउटै होइनन्। कुनै वर्ष एउटा सम्वत्अन्तर्गत पर्न सक्छ, जबकि त्यसका महिना र दिन बेग्लै पात्रो प्रणालीका नियमले तय हुन्छन्।

यही छुट्याइ नबुझ्दा “वि.सं. ग्रेगोरियनभन्दा ५७ वर्ष अगाडि छ” भन्ने वाक्यले पूरै पात्रो व्याख्या गरेको भ्रम पर्छ — वास्तवमा त्यसले वर्षको सङ्ख्या मात्र बताउँछ। तहहरूको चित्र यसै पृष्ठको पहिलो अध्यायमा छ।

परम्परागत दक्षिण एसियाली पात्रो–खगोलशास्त्रमा समय नाप्ने कैयन् विधि छन्। वि.सं. का महिनाको आधार सौरमान हो — जसले राशिचक्रमा सूर्यको प्रगतिबाट सौर वर्ष नाप्छ।

राशिचक्र बाह्र राशि मा बाँडिएको छ, प्रत्येक ठ्याक्कै ३०° को। बाह्रवटाको तालिका राशि लेखमा छ — यहाँ दोहोर्याइँदैन। सूर्य एक राशिबाट अर्कोमा प्रवेश गर्नु सङ्क्रान्ति हो। मेष सङ्क्रान्ति ले बैशाख खोल्छ।

वि.सं.मा महिनाको नाम चान्द्र मासबाट आउँछ, तर महिनाको लम्बाइ सूर्यको राशि–गतिले तय गर्छ। सूर्य कुनै राशिमा जति दिन बस्छ, त्यही महिनाको दिन–सङ्ख्या हुन्छ।

यसैकारण आउँदो वर्षको पात्रो पहिल्यै ठ्याक्क भन्न खगोलीय गणना चाहिन्छ — महिनाको दिन–सङ्ख्या कुनै निश्चित नियमले नभई सूर्यको वास्तविक स्थितिले तय गर्छ। सूर्य कुनै राशि छिटो र कुनै ढिलो किन पार गर्छ भन्ने महिना २९–३२ दिनका किन मा छ।

सौर पात्रो सूर्यको स्थितिमा आधारित हुन्छ — ऋतुसँग मिल्छ। चान्द्र पात्रो चन्द्रको कलामा आधारित हुन्छ — तिथि र पर्वसँग मिल्छ।

नेपाली विक्रम सम्वत् यी दुईमध्ये कुनै एक होइन। यो चान्द्र–सौर पात्रो हो, जसले दुवैलाई मिलाएर चलाउँछ।

१२ चान्द्र मास र एक सौर वर्ष बराबर हुँदैनन् — र यही असमानताले पात्रोको सम्पूर्ण संरचना तय गर्छ।

यही फरक नमिलाए चाडपर्व बिस्तारै ऋतुबाट सर्दै जान्थे — दशैँ कालान्तरमा गर्मीमा पर्थ्यो। त्यसैले बीच–बीचमा अधिक मास थपिन्छ, र चान्द्र गणना फेरि सूर्यसँग मिल्न आउँछ।

यी दुई चक्र पालैपालो चल्दैनन् — एकैसाथ चल्छन्। तलको दृश्यमा पृथ्वी सूर्यको वरिपरि (वर्ष, १२ सौर महिनामा बाँडिएको) र चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि (हरेक फेरो एक चान्द्र महिना) घुम्छन्।

दुवै आफ्नै अक्षमा पनि घुम्छन् — पृथ्वी दैनिक, चन्द्र एक फेरोमा एक पटक, त्यसैले चन्द्रको सधैँ उस्तै पट्टि देखिन्छ।

विक्रम सम्वत् (वि.सं.) नेपालको आधिकारिक पात्रो हो, जुन ग्रेगोरियनभन्दा झन्डै ५६–५७ वर्ष अगाडि चल्छ।

यो चान्द्र–सौर पात्रो हो, र यसको दुई भाग फरक स्रोतबाट आउँछन् — महिनाको नाम चान्द्र मासबाट आउँछ भने महिनाको लम्बाइ सूर्यको राशि–गतिले तय गर्छ।

सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने क्षणलाई सङ्क्रान्ति भनिन्छ, र त्यही दिन नयाँ महिना सुरु हुन्छ।

सूर्य कुनै राशिमा २९ देखि ३२ दिनसम्म बस्ने हुनाले वि.सं. का महिना २९–३२ दिनका हुन्छन् — र हरेक वर्ष फरक पर्न सक्छन्।

यही कारण वि.सं.को पात्रो हरेक वर्ष गणना गरेर बनाइन्छ — माथि वि.सं.को महिनामा भनिएझैँ।

हरेक पात्रोले एउटा छनोट गर्नुपर्छ — ऋतुसँग मिल्ने कि चन्द्रको कलासँग? दुवै सँगै पूर्ण रूपमा मिलाउन सकिँदैन, किनभने दुई चक्र पूर्णाङ्कमा मिल्दैनन्।

नेपाली पात्रोले तेस्रो बाटो रोज्छ, तर एउटा थप मोडसहित — महिनाको नाम चान्द्र, तर गतेको लम्बाइ सौर। यसैले वि.सं. सामान्य चान्द्र–सौर पात्रोभन्दा पनि एक तह बढी संयुक्त छ।

शुद्ध चान्द्र पात्रो “त्रुटिपूर्ण” होइन — यसले फरक काम गर्छ। इस्लामी परम्परामा धार्मिक तिथि चन्द्र दर्शनसँग बाँधिएका छन्, ऋतुसँग होइन।

त्यसैले रमजान ऋतुभरि घुम्नु समस्या होइन, विशेषता हो — हरेक पुस्ताले यसलाई विभिन्न ऋतुमा अनुभव गर्छ। नेपाली परम्परामा भने दसैँ शरद्‌मै पर्नुपर्ने भएकाले फरक समाधान चाहियो।

पात्रो कुनै अमूर्त शुद्धताको खोजी होइन — यो समाजले समय कसरी प्रयोग गर्छ भन्ने कुराको प्रतिबिम्ब हो।

वि.सं. र ई.सं. (ग्रेगोरियन) दुवैले दिन गन्छन्, तर तिनको आधार फरक छ। ग्रेगोरियन पात्रो सायन वर्षमा टेकेको छ — ऋतुचक्रसँग बाँधिएको। वि.सं. का महिना निरयन सौर गतिमा टेकेका छन् — ताराको सन्दर्भमा सूर्यको स्थिति।

यो एउटै फरकबाट तल देखाइएका बाँकी सबै फरक जन्मिन्छन्।

ग्रेगोरियन पात्रोमा जुलाईमा ३१ दिन भन्ने कुरा नियम हो — कुनै गणना चाहिँदैन। वि.सं.मा जेठमा कति दिन भन्ने प्रश्नको उत्तर सूर्य वृषभ राशिमा कति बेर बस्छ भन्नेमा निर्भर छ।

सूर्य कुनै राशिमा २९ दिन र कुनैमा ३२ दिनसम्म बस्छ — किन, त्यो महिना २९–३२ दिनका किन मा कक्षाको चित्रसहित छ।

यसैले नेपाली पात्रो प्रत्येक वर्ष गणना गरेर बनाइन्छ, पुरानो पात्रो सारेर होइन। यो प्रणाली वेदिक पात्रोभित्र कसरी चल्छ भन्ने वेदिक पात्रोको गणना प्रणाली मा छ।

प्रायः भनिन्छ — “वि.सं. ई.सं.भन्दा ५६ वा ५७ वर्ष अगाडि छ।” यो उपयोगी अनुमान हो, तर पूर्ण पात्रो नियम होइन।

दुई पात्रोबीचको सम्बन्ध कुनै एक स्थिराङ्क घटाउने काम मात्र होइन, किनभने मितिका कम्तीमा तीन अंश हुन्छन्:

वर्षको सङ्ख्या झन्डै ५६–५७ ले फरक भए पनि, मितिको ठ्याक्कै सम्बन्ध प्रत्येक पात्रोले आफ्नो महिना र वर्षको सीमा कसरी परिभाषित गर्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ। बैशाख १ अप्रिल मध्यमा पर्ने हुनाले जनवरी–अप्रिलमा फरक ५६ हुन्छ, अप्रिल–डिसेम्बरमा ५७।

परम्परागत निरयन सौर पात्रोले सूर्यलाई तारापुञ्जको सन्दर्भमा नाप्छ। आधुनिक सायन पात्रो मूलतः ऋतु वर्षसँग बाँधिएको छ।

पृथ्वीको अक्ष बिस्तारै घुम्ने (अयन चलन) हुनाले यी दुई सन्दर्भको सम्बन्ध पनि बिस्तारै बदलिन्छ — अक्षको शङ्कुसहित एउटै आकाश, दुई राशिचक्र मा।

त्यसैले निरयन सौर पात्रो र सायन पात्रोबीचको फरकलाई “एउटा पात्रो ५६ वर्ष अगाडि छ” भनेर मात्र वर्णन गर्नु अपूर्ण हुन्छ। वास्तविक फरक = सम्वत्को आरम्भ + खगोलीय सन्दर्भ + पात्रोका नियम, तीनैको संयुक्त परिणाम हो।

सौर वर्षले पृथ्वीको सूर्य वरिपरिको एक परिक्रमा जनाउँछ — तर “वर्ष” नाप्ने एउटै तरिका छैन। कुन सन्दर्भमा नाप्ने भन्नेमा उत्तर फरक पर्छ।

ऋतुबाट नापिने सायन वर्ष र ताराबाट नापिने निरयन वर्ष बीच वर्षमा झन्डै २० मिनेटको फरक छ — एक वर्षमा नदेखिने, तर शताब्दीऔँमा दिन र राशिसम्म जम्मा हुने। दुवै वर्ष र तिनको फरक सायन र निरयन वर्ष मा छ।

त्यसैले शताब्दी र सहस्राब्दीको दायरामा चल्ने पात्रोमा कुन खगोलीय सन्दर्भ चुन्ने भन्ने प्रश्न अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ — र वि.सं. र ई.सं.ले फरक सन्दर्भ चुनेका छन्।

वि.सं.को एक वर्ष सूर्य निरयन मेषमा प्रवेश गरेदेखि फेरि मेषमा प्रवेश नगरेसम्मको अवधि हो — एक मेष सङ्क्रान्ति देखि अर्को मेष सङ्क्रान्तिसम्म। यो ताराले नापिने निरयन वर्ष हो, झन्डै ३६५.२५६ दिनको।

तर पात्रोले दिनको अंश गन्न सक्दैन, त्यसैले वि.सं.को वर्ष पूर्णाङ्क दिनको हुन्छ — प्रायः ३६५, कहिले ३६६। आधिकारिक २०००–२०९९ तालिकामा १०० वर्षमध्ये ७३ वर्ष ३६५ दिनका, २५ वर्ष ३६६ का, र एक–एक वर्ष ३६४ र ३६७ का छन्। ग्रेगोरियनजस्तो लीप दिनको नियम छैन — दिनको सङ्ख्या सङ्क्रान्ति कहिले पर्छ भन्नेबाट आफैँ आउँछ।

वर्ष ताराबाट कि ऋतुबाट नाप्ने — त्यो छनोट र त्यसको नतिजा सायन र निरयन वर्ष मा छ।

नेपाली पात्रोमा दुई किसिमका महिना सँगै चल्छन्, र दुवैको सीमा आकाशले तय गर्छ — घडी वा नियमले होइन।

सौर महिनाको पहिलो गते कुन दिन हो भन्ने सूर्योदयले तय गर्छ: सङ्क्रान्ति त्यस दिनको काठमाडौँको सूर्योदयसम्म परे त्यही दिन १ गते, सूर्योदयपछि परे भोलिपल्ट। वि.सं. २०००–२०९९ का लागि आधिकारिक प्रकाशित तालिका नै मानिन्छ।

होइनन्। मिति (गते) नागरिक गन्ती हो — मध्यरातमा फेरिन्छ, जसरी ई.सं.को मिति फेरिन्छ। पञ्चाङ्गको दिन भने सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्म चल्छ।

त्यसैले बिहान ४ बजे गते फेरिइसकेको हुन्छ, तर वार, तिथि र नक्षत्र अझै हिजोकै — सूर्योदय नभएसम्म। कुनै गतेमा लेखिएका तिथि, वार र नक्षत्र त्यस दिनको सूर्योदयमा चलिरहेका हुन् (वार कहिले बदलिन्छ)।

पात्रोको हरेक एकाइ कुनै खगोलीय क्षणबाट सुरु हुन्छ, र एउटा नियमले त्यसलाई दिनमा राख्छ।

क्षण संसारभर एउटै हो, तर सूर्योदय ठाउँअनुसार फरक — त्यसैले पात्रो सधैँ कुनै ठाउँको हुन्छ (स्थानअनुसार पञ्चाङ्ग किन फरक हुन्छ)।