वैदिक पात्रो
ज्ञानकेन्द्र
इतिहास · सम्पदा · How We Calculate It

हामी यो कसरी गणना गर्छौं

nepali-holiday-api को pipeline — राशि पट्टी, झुकाव, अयन चलन, Swiss Ephemeris सूत्र, daily.py र HTTP routes; अन्तरक्रियात्मक चित्र सहित।

००

सारांश

Summary

भारी खगोलशास्त्र र पञ्चाङ्ग गणना nepali-holiday-api (FastAPI + Swiss Ephemeris / JPL, Lahiri अयनांश) मा हुन्छ। React एप Vedic Patro API बोलाएर लेबल देखाउँछ — उही ephemeris फेरि चलाउँदैन।

nepali-holiday-apiVedic Patro → HTTPआधारअवलोकक(Kathmandu TZ)जुलियन दिनAD / BS / BCESwiss EphemerisLahiri ayanamsaखगोलीय मात्राउदय / अस्तनिरयन देशान्तरलग्न · राशिपञ्चाङ्ग अङ्गतिथि · नक्षत्रयोग · करण · वारअन्त समय(bisection)दैनिक सेटउदय → अर्को उदय(पञ्चाङ्ग दिन)Civil timelineat-timeउत्पादनमहिना / वर्षपर्व नियमसाइत स्क्यानगोचर · वक्रीग्रहणकुण्डली · दशा९ ग्रह — spashta @ उदय
अनुरोध → स्थान र समय → Swiss Ephemeris → पञ्चाङ्ग अङ्ग → उदय–आधारित दैनिक सेट → पात्रो, पर्व, साइत, कुण्डली
०१

राशि भनेको के?

What is rashi?

राशि (rashi) भनेको कक्षीय (ecliptic) मार्गमा बाँडिएका १२ equal sectors, प्रत्येक ३०° — मेष ०° देखि मीन ३५०°–३६०° सम्म। यो निरयन (sidereal) चक्र तारापुञ्जसँग जोडिएको छ; पश्चिमी horoscope को “Sun sign” प्रायः सायन (tropical) हुन्छ, नेपाली पात्रो/पञ्चाङ्ग निरयन।

कक्षा (ecliptic)

सूर्य, चन्द्र र ग्रहहरू प्रायः एउटै तल्लो कक्षीय plane मा हिँड्छन् — पृथ्वीको वरिपरि “राशि पट्टी” यही कक्षाको ३६०° कोठा हो।

नक्षत्र

उही कक्षामा २७ भाग, प्रत्येक १३°२०′ — चन्द्रको नक्षत्र यही finer grid बाट।

लग्न (ascendant)

पूर्व क्षितिजमा उदाउँदै गरेको कक्षीय बिन्दु — तपाईंको अक्षांश, देशान्तर र घण्टाअनुसार ephemeris बाट ascendant कोण निकालिन्छ।

floor(λ ÷ 30) → ०–११
राशि index
Lahiri निरयन देशान्तर λ लाई ३०° मा भाग — मेष ०° देखि मीन सम्म
floor(λ ÷ 13°20′) → ०–२६
नक्षत्र
चन्द्रको λ; पद = नक्षत्र भित्रको remainder ÷ ३°२०′
०२

पृथ्वी, कक्षा र राशि–नक्षत्र पट्टी

Earth, ecliptic & the rashi belt

तलको चित्र geocentric दृश्य हो: पृथ्वी बीचमा, सूर्य दूर (दिशा मात्र), चन्द्रको orbit, र बाहिर १२ राशि + २७ नक्षत्र को grid — सूर्यको निरयन देशान्तर अनुसार कुन sector highlight हुन्छ हेर्नुहोस्। वर्ष slider / play ले सूर्यलाई पट्टीमा सार्छ; readout मा सूर्य राशि, नक्षत्र, तिथि कोण (चन्द्र−सूर्य) देखिन्छ — यही कोण server मा तिथि बनाउँछ।

नयाँ२३४५६पूर्ण८९१०१११२सूर्यपृथ्वी↺ वामावर्त — पृथ्वी १ वर्षमा १ फेरो, चन्द्र सोही समयमा ~१२.४ फेरो
सौर महिनाकार्तिक
सूर्य राशि · नक्षत्रतुला · चित्रा
सूर्य देशान्तर१८०°
वर्षको दिन० / ३६५
चन्द्र कोण · पक्ष०° · शुक्ल
सकिएका चान्द्र महिना० / ~१२ · ० दिन यो महिनाको

बाहिरी १२ राशि र २७ नक्षत्रको ग्रिडले पृथ्वीबाट देखिने सूर्यको स्थिति देखाउँछ — सूर्य नयाँ राशि वा नक्षत्रमा प्रवेश गर्दा ग्रिड सीमा पार हुन्छ (सङ्क्रान्ति)। पृथ्वीले सूर्यको १ फेरो (~३६५ दिन) लगाउँदा चन्द्रले ~१२.४ फेरो लगाउँछ — त्यसैले १२ चान्द्र महिना सकिँदा वर्ष ~११ दिन बाँकी रहन्छ, जसले अधिक मास जन्माउँछ।

यो diagram शिक्षाका लागि simplified orbit हो; production मा Swiss Ephemeris ले JPL ephemeris + refraction + observer elevation प्रयोग गर्छ।

०३

झुकाव, विषुव र अयन चलन

Tilt, equinox & precession

पृथ्वीको धुरी ≈ २३°२६′ ले कक्षासँग झुकिएको छ — त्यसैले वसन्त/शरद विषुव र ग्रीष्म/हेमन्त अयनान्त बन्छन्। अक्ष लठ्ठा झैँ २६,००० वर्ष को cone मा डुल्दा विषुव बिन्दु तारापुञ्ज माथि पछाडि सर्छ — अयनांश (Lahiri)। API मा प्रत्येक instant को Lahiri ayanamsa Swiss Ephemeris बाट; daily payload मा उदय JD मा पनि लेखिन्छ।

पहिलो ठूलो diagram: निरयन राशि ring fixed, equator र equinox cross precession सँग घुम्छ। दोस्रो: ध्रुव तारा बदल्दै axis cone — अयनांश किन वर्षेनि बढ्छ।

मेषमेषवृषवृषमिथुनमिथुनकर्ककर्कसिंहसिंहकन्याकन्यातुलातुलावृश्चिकवृश्चिकधनुधनुमकरमकरकुम्भकुम्भमीनमीनवसन्त विषुवPoint 0ग्रीष्म अयनान्तSummer Solsticeशरद् विषुवFall Equinoxहेमन्त अयनान्तWinter Solsticeε २३°२६′NSक्रान्तिवृत्त (Ecliptic)खगोलीय विषुवत् (Celestial Equator)
वर्ष२०८३ बि.सं.
विषुव अहिलेमीन Pisces
विषुव सरेको (बि.सं. ० देखि)२९°०६′
अयनांश (मेष ०° बाट)२४°१९′
वर्ष — अक्ष-चलनले विषुव सर्छ (बि.सं. ० → २५७७२; एक पूरा फेरो ~२५७७२ वर्ष)

बाहिरी १२ राशि ताराका सापेक्ष स्थिर छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष लट्टू झैँ घुम्दा वसन्त-विषुव (Point 0) बिस्तारै राशिचक्रमा पछाडि सर्छ — प्रति ~७२ वर्षमा १°। त्यसैले आज विषुव मीन मा छ, अनि सायन ऋतु निरयन महिनासँग बिस्तारै फरक पर्दै जान्छ।

मेषमेषवृषवृषमिथुनमिथुनकर्ककर्कसिंहसिंहकन्याकन्यातुलातुलावृश्चिकवृश्चिकधनुधनुमकरमकरकुम्भकुम्भमीनमीनथुबनकोचाबध्रुवएर्राईअल्डेरामिनडेनेबअभिजितउत्तर ध्रुवविषुव → मेषएक चक्र२६,००० वर्षअक्ष (२३.५°)क्रान्तिवृत्त ध्रुवध्रुव-पथविषुव रेखा
वर्ष० बि.सं.
ध्रुव ताराकोचाब
विषुव → राशिमेष
अक्ष झुकाव२३.५°
↻ अयन चलन — एक पूरा चक्र = २६,००० वर्ष

पृथ्वीको अक्ष २३.५° झुकेरै रहन्छ तर लठ्ठाझैँ क्रान्तिवृत्त ध्रुव वरिपरि बिस्तारै घुम्छ — पूरा एक फेरो ~२६,००० वर्ष। त्यसैले उत्तर ध्रुवले फरक-फरक ध्रुव तारा देखाउँछ — कुनै बेला थुबन, अहिले ध्रुव, र ~१३,७८४ बि.सं. मा अभिजित। ऋतु-आधारित विषुव रेखा राशिचक्रमा घुम्दै जान्छ — यही अयन चलन ले माथिको अयनांश खाँडो बढाउँछ।

०४

आधार — स्थान, समय, ephemeris

Foundation — place, time, ephemeris

हरेक गणना एउटै सूत्रबाट सुरु हुन्छ: अवलोककको स्थान (अक्षांश, देशान्तर, समय क्षेत्र, उचाइ), नागरिक दिन (Gregorian, BCE, वा बि.सं. URL), र त्यो दिनको Julian Day। स्थानीय घडी IANA समय क्षेत्रबाट; उदय/अस्तका लागि साँचो क्षितिज, refraction र horizon dip समावेश।

Swiss Ephemeris (JPL)

सूर्य, चन्द्र, ग्रह, nodes का geometric positions — गति, rise/set, अयनांश सहित। सबै निरयन देशान्तर Lahiri अयनांश घटाएर।

उदय–आधारित दिन

पात्रो/पञ्चाङ्गको मुख्य दिन = स्थानीय सूर्योदयदेखि अर्को सूर्योदयसम्म (वैकल्पिक: civil midnight snapshot)।

सङ्क्रान्ति

निरयन सूर्य जब ०°, ३०°, ६०°… काट्छ — bisection ले crossing instant खोजिन्छ; Mesh/Makara वर्षारम्भ र ऋतु यहीबाट।

१२ राशि — प्रत्येक ३०° (जम्मा ३६०°)
#राशिEnglish°स्वामीतत्त्व
१मेषAries०°–३०°मङ्गलअग्नि
२वृषTaurus३०°–६०°शुक्रपृथ्वी
३मिथुनGemini६०°–९०°बुधवायु
४कर्कCancer९०°–१२०°चन्द्रजल
५सिंहLeo१२०°–१५०°सूर्यअग्नि
६कन्याVirgo१५०°–१८०°बुधपृथ्वी
७तुलाLibra१८०°–२१०°शुक्रवायु
८वृश्चिकScorpio२१०°–२४०°मङ्गलजल
९धनुSagittarius२४०°–२७०°गुरुअग्नि
१०मकरCapricorn२७०°–३००°शनिपृथ्वी
११कुम्भAquarius३००°–३३०°शनिवायु
१२मीनPisces३३०°–३६०°गुरुजल
२७ नक्षत्र — प्रत्येक १३°२०′, चार पद (३°२०′ प्रति पद)
#नक्षत्रEnglish°स्वामीचिह्नपद १पद २पद ३पद ४
१अश्विनीASHVINI०°२०′–१३°२०′केतुघोडाको शिरचूचेचोला
२भरणीBHARANI१३°२०′–२६°२०′शुक्रयोनिलीलूलेलो
३कृत्तिकाKRITTIKA२६°२०′–३९°२०′सूर्यज्वालाअईउए
४रोहिणीROHINI३९°२०′–५२°२०′चन्द्रगोरुगाडाओवावीवू
५मृगशीर्षाMRIGASHIRA५२°२०′–६५°२०′मङ्गलमृगको शिरवेवोकाकी
६आर्द्राARDRA६५°२०′–७८°२०′राहुआँसुको थोपाकुघङछ
७पुनर्वसुPUNARVASU७८°२०′–९१°२०′गुरुधनुष र वाणकेकोहाही
८पुष्यPUSHYA९१°२०′–१०४°२०′शनिफूलहूहेहोडा
९आश्रेषाASHLESHA१०४°२०′–११७°२०′बुधसर्पडीडूडेडो
१०मघाMAGHA११७°२०′–१३०°२०′केतुराजसिंहासनमामीमूमे
११पूर्व फाल्गुनीPURVA PHALGUNI१३०°२०′–१४३°२०′शुक्रझुल्ने खाटमोटाटीटू
१२उत्तर फाल्गुनीUTTARA PHALGUNI१४३°२०′–१५६°२०′सूर्यखाटटेटोपापी
१३हस्तHASTA१५६°२०′–१६९°२०′चन्द्रहातपूषणठ
१४चित्राCHITRA१६९°२०′–१८२°२०′मङ्गलमोतीपेपोरारी
१५स्वातिSWATI१८२°२०′–१९५°२०′राहुहावामा हल्लिने टुसारूरेरोता
१६विशाखाVISHAKHA१९५°२०′–२०८°२०′गुरुकुमालेको चक्रतीतूतेतो
१७अनुराधाANURADHA२०८°२०′–२२१°२०′शनिकमलको फूलनानीनूने
१८ज्येष्ठाJYESHTHA२२१°२०′–२३४°२०′बुधछातानोयायीयू
१९मूलMULA२३४°२०′–२४७°२०′केतुजराको मुठायेयोभाभी
२०पूर्वाषाढाPURVASHADA२४७°२०′–२६०°२०′शुक्रहाते पंखाभूधाफाढा
२१उत्तराषाढाUTTARASHADA२६०°२०′–२७३°२०′सूर्यहात्तीको दाँतभेभोजाजी
२२श्रवणSHRAVANA२७३°२०′–२८६°२०′चन्द्रपाइलाहरूखीखूखेखो
२३धनिष्ठाDHANISHTA२८६°२०′–२९९°२०′मङ्गलबाँसुरीगागीगुगे
२४शतभिषाSHATABHISHA२९९°२०′–३१२°२०′राहुखाली वृत्त · सय तारागोसासीसू
२५पूर्वभाद्रपदाPURVA BHADRAPADA३१२°२०′–३२५°२०′गुरुतरबारसेसोदादी
२६उत्तरभाद्रपदाUTTARA BHADRAPADA३२५°२०′–३३८°२०′शनिजोडी सर्पदूथझञ
२७रेवतीREVATI३३८°२०′–३५१°२०′बुधमृदङ्गदेदोचाची
०५

पञ्चाङ्ग कसरी गणना हुन्छ

How panchanga is computed

पञ्चाङ्गका अङ्ग सबै निरयन देशान्तरबाट — चन्द्र र सूर्यको कोणीय अन्तर वा जोड। उदय तिथि = तपाईंको स्थानमा सूर्योदय भएको क्षणमा; नक्षत्र/योग/करण पनि उही sidereal λ बाट।

(चन्द्र − सूर्य) ÷ 12° → तिथि १–३०
तिथि
१२° = एक तिथि; शुक्ल/कृष्ण पक्ष चन्द्रको elongation बाट
चन्द्र ÷ (360/27) → नक्षत्र + पद
नक्षत्र
२७ नक्षत्र, प्रत्येक १३°२०′, ४ पद
(सूर्य + चन्द्र) ÷ (360/27) → योग
योग
२७ योग — longitude sum mod 360°
(चन्द्र − सूर्य) ÷ 6° → करण
करण
तिथिको आधा — ११ नाम + अन्तिम स्थिर करणहरू

अङ्ग समाप्ति समय: ephemeris मा Moon−Sun (वा Moon-only) कोण threshold cross गर्ने instant binary search — UI wheel र timeline यही boundary JD प्रयोग गर्छ।

एक पञ्चाङ्ग दिन — गणनाको क्रम (विधि)
क्रमके गणनाकसरी
१सूर्योदय, सूर्यास्त, अर्को उदयSwiss rise/set — observer lat/lon, refraction
२चन्द्र उदय/अस्तउदय पछिको चन्द्र rise/set
३उदय तिथि, वार (vara)उदय JD मा Moon−Sun → tithi index
४दिनमान · रात्रिमानउदय–अस्त–अर्को उदय को duration
५मध्याह्न, Lahiri अयनांशlocal noon JD; ayanamsa at sunrise
६पक्ष; तिथि/नक्षत्र/योग/करण + अन्तsidereal formulas + boundary search
७चान्द्र/पूर्णिमान्त मासSun–Moon phase rules; adhik/kshaya maas
८९ graha @ उदयप्रत्येक graha λ, rashi, nakshatra, pada, speed
९लग्न spansदिनभर ascendant crossing ३०° rashi boundaries
१०मुहूर्त, चौघडी, होराउदय–अर्को उदय विभाजन — traditional divisions
११सम्वत्सर, बि.सं./ने.सं.सङ्क्रान्ति वर्ष + lunar month rules

कुनै घण्टामा snapshot चाहिन्छ भने उही ephemeris instant मा angas पुन: गणना — civil midnight दिन भने दुई उदय payload बीच interpolate (display मात्र, दोस्रो ephemeris pass होइन)।

०६

ग्रह गोचर कसरी गणना हुन्छ

How graha gochar is computed

गोचर = कुनै instant मा प्रत्येक graha कुन निरयन राशि / नक्षत्र / पद मा छ र कहिले अर्को मा प्रवेश गर्छ। Patro gochar सामान्यतः स्थानीय सूर्योदय (udaya) मा snapshot; ingress सूची महिनाभरका crossing events।

गोचर — मुख्य steps
विषयगणना
वर्तमान स्थितिप्रत्येक graha को Lahiri sidereal λ → rashi (÷30°), nakshatra (÷13°20′), pada (÷3°20′); Ketu = Rahu + 180°
वक्री / मार्गीecliptic longitude को derivative (speed) को चिन्ह — Mars…Saturn; Rahu/Ketu सधैं वक्री convention
अस्त (combust)ग्रह Sun नजिक — angular separation threshold (graha-specific)
अर्को राशि प्रवेशλ crossing ०°, ३०°, … — पहिले coarse time scan, त्यसपछि bisection (~१५ मिनट tolerance)
अर्को नक्षत्र / पदउही bisection — nakshatra index वा flat pada slot change
वक्री/मार्गी stationspeed sign change को instant search (ingress range भित्र)
आगामी घटना सूचीचयनित महिनाका AD bounds भित्र सबै ingress/station events → स्थानीय समय + बि.सं. दिन

Slow vs fast grahas

चन्द्र/बुध छिटो — राशि बदल्न दिन/हप्ता; शनि/राहु महिना/वर्ष। Search window graha अनुसार ठूलो राखिन्छ ताकि retrograde loop पनि नछुटोस्।

Patro vs kundali

Gochar पृष्ठ = transit table + ingress; कुण्डली = जन्म instant / divisional charts — उही sidereal engine, फरक anchor time।

०७

ग्रहण कसरी गणना हुन्छ

How eclipses are computed

सूर्यग्रहण र चन्द्रग्रहण Swiss Ephemeris को dedicated eclipse routines बाट — geometric syzygy र shadow cone, JPL ephemeris माथि। पर्व/पञ्चाङ्ग UI ले वर्षभरि past + upcoming सूची देखाउँछ।

ग्रहण — विधि
चरणके हुन्छ
Global maximumअर्को/अघिल्लो eclipse को maximum JD — solar: Sun–Moon alignment; lunar: Full Moon through Earth shadow
प्रकार (type)Solar: total, annular, hybrid, partial; Lunar: total, partial, penumbral — ephemeris retflag बाट
स्थानीय दृश्यताObserver (lon, lat, elevation) दिएपछि local contact times — केही ठाउँमा partial/total देखिन्छ कि छैन
Solar local searchGlobal maximum नजिक local maximum — invisible भए अर्को eclipse सम्म advance
Lunar localMoon above horizon at maximum / penumbral start — visible flag
Patro displayNepali/English labels, BS/AD dates, link to daily panchanga for that civil day

ग्रहण समय UTC/JD मा exact; स्थानीय पात्रो मिति = तपाईंको timezone + vedic sunrise rule (उदय अघिको रात्रि घटना अघिल्लो पञ्चाङ्ग दिनमा) जहाँ लागू हुन्छ।

०८

यो वेबसाइट के देखाउँछ

What this site displays

Vedic Patro मुख्यतया API बाट आएको गणित format गर्छ — Nepali अंक, URL browse, layout। तिथि/नक्षत्र समय, rise/set, ग्रह, गोचर ingress, ग्रहण, मुहूर्त, पर्व, साइत, कुण्डली strength — production मा server-side ephemeris बाट; browser ले positions फेरि compute गर्दैन।

Cached वर्ष/दिन पछि plain GET छिटो हुन सक्छ — गणना पहिले नै भइसकेको payload।

सबै विषय हेर्नुहोस्