राशि र राशिचक्र

राशि राशिचक्रको बाह्र भागमध्ये एक हो। प्रत्येक राशि ठ्याक्कै ३०° को हुन्छ, र १२ × ३०° = ३६०° — पूरै वृत्त।

यहाँ बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा यो हो — राशि तारापुञ्जको आकार होइन, समन्वय प्रणाली हो। यसले आकाशीय देशान्तर नाप्न बाह्र बराबर खण्डको ढाँचा दिन्छ।

क्रान्तिवृत्तको वरिपरि बाह्र बराबर राशि खण्ड क्रान्तिवृत्त मा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

आकाशमा देखिने तारापुञ्ज असमान आकारका छन् — कुनै फराकिलो, कुनै साँघुरो। राशि भने सधैँ बराबर ३०° का हुन्छन्।

यसैले “सूर्य मेष राशिमा छ” भन्नुको अर्थ सूर्य मेष तारापुञ्जको अगाडि छ भन्ने होइन — यसको अर्थ सूर्यको निरयन देशान्तर ०° र ३०° को बीचमा छ भन्ने हो।

• ·सौर महिना — सूर्य कुन राशिमा छ भन्नेले नेपाली महिना तय गर्छ।
• ·चन्द्र राशि — जन्मको समय चन्द्र कुन राशिमा थियो; नेपालमा “राशि” भन्नेबित्तिकै प्रायः यही बुझिन्छ।
• ·लग्न — जन्मको क्षणमा पूर्वी क्षितिजमा उदाउँदै गरेको राशि; कुण्डलीको पहिलो भाव।
• ·ग्रह स्थिति — हरेक ग्रहको स्थान कुन राशिको कति अंशमा भनेर लेखिन्छ।

राशिचक्र मेषबाट सुरु भई मीनमा टुङ्गिन्छ। प्रत्येक राशिको ३०° सीमा, संस्कृत नाम, पश्चिमी समकक्ष र त्यसले सुरु गर्ने नेपाली महिना तल छ।

बाह्र राशिलाई परम्परागत रूपमा तीन किसिमले वर्गीकृत गरिन्छ — तत्त्व, गुण र स्वामी ग्रह।

यो ऋतु–भाषा सायन राशिचक्रबाट आएको हो, जब दुई राशिचक्र मिलेका थिए। आज निरयन मेष वसन्त विषुवभन्दा ~२४ दिन पछाडि पर्छ, त्यसैले चर राशिले अब ऋतु ठ्याक्कै सुरु गर्दैनन् — वर्गीकरण परम्परागत रूपमै चलिरहेको छ। ऋतुको वास्तविक सन्धि विषुव र अयनान्त मा हुन्छ।

सात परम्परागत ग्रहले बाह्र राशिमा स्वामित्व बाँड्छन् — सूर्य र चन्द्रले एक–एक, बाँकी पाँचले दुई–दुई।

यी वर्गीकरण ज्योतिषका लागि हुन्; पात्रोको गणनाका लागि भने राशिको ३०° सीमा मात्र चाहिन्छ।