राशि के हो
राशिचक्रको ३०° को एक भाग — आकाशीय देशान्तर नाप्ने समन्वय प्रणाली।
राशि — आकाशको ३०° खण्ड
A coordinate frameराशि राशिचक्रको बाह्र भागमध्ये एक हो। प्रत्येक राशि ठ्याक्कै ३०° को हुन्छ, र १२ × ३०° = ३६०° — पूरै वृत्त।
यहाँ बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा यो हो — राशि तारापुञ्जको आकार होइन, समन्वय प्रणाली हो। यसले आकाशीय देशान्तर नाप्न बाह्र बराबर खण्डको ढाँचा दिन्छ।
बाहिरी १२ राशि र २७ नक्षत्रको ग्रिडले पृथ्वीबाट देखिने सूर्यको स्थिति देखाउँछ — सूर्य नयाँ राशि वा नक्षत्रमा प्रवेश गर्दा ग्रिड सीमा पार हुन्छ (सङ्क्रान्ति)। पृथ्वीले सूर्यको १ फेरो (~३६५ दिन) लगाउँदा चन्द्रले ~१२.४ फेरो लगाउँछ — त्यसैले १२ चान्द्र महिना सकिँदा वर्ष ~११ दिन बाँकी रहन्छ, जसले अधिक मास जन्माउँछ।
क्रान्तिवृत्तको वरिपरि बाह्र बराबर राशि खण्ड।
राशि र तारापुञ्ज एउटै होइनन्
Equal slices vs ragged shapesआकाशमा देखिने तारापुञ्ज (constellation) असमान आकारका छन् — कुनै फराकिलो, कुनै साँघुरो। राशि भने सधैँ बराबर ३०° का हुन्छन्।
तारापुञ्ज
आकाशमा देखिने तारा समूह — असमान चौडाइ। कन्या तारापुञ्ज ४४° फैलिएको छ, वृश्चिक ७° मात्र।
राशि
गणनाको खण्ड — सधैँ ठ्याक्कै ३०°। नाम तारापुञ्जबाट लिइएको, तर सीमा गणितीय।
यसैले “सूर्य मेष राशिमा छ” भन्नुको अर्थ सूर्य मेष तारापुञ्जको अगाडि छ भन्ने होइन — यसको अर्थ सूर्यको निरयन देशान्तर ०° र ३०° को बीचमा छ भन्ने हो।
राशि कहाँ–कहाँ प्रयोग हुन्छ
Beyond the calendar- सौर महिना — सूर्य कुन राशिमा छ भन्नेले नेपाली महिना तय गर्छ।
- चन्द्र राशि — जन्मको समय चन्द्र कुन राशिमा थियो; नेपालमा “राशि” भन्नेबित्तिकै प्रायः यही बुझिन्छ।
- लग्न — जन्मको क्षणमा पूर्वी क्षितिजमा उदाउँदै गरेको राशि; कुण्डलीको पहिलो भाव।
- ग्रह स्थिति — हरेक ग्रहको स्थान कुन राशिको कति अंशमा भनेर लेखिन्छ।
| # | राशि | English | ° | स्वामी | तत्त्व |
|---|---|---|---|---|---|
| १ | मेष | Aries | ०°–३०° | मङ्गल | अग्नि |
| २ | वृष | Taurus | ३०°–६०° | शुक्र | पृथ्वी |
| ३ | मिथुन | Gemini | ६०°–९०° | बुध | वायु |
| ४ | कर्कट | Cancer | ९०°–१२०° | चन्द्र | जल |
| ५ | सिंह | Leo | १२०°–१५०° | सूर्य | अग्नि |
| ६ | कन्या | Virgo | १५०°–१८०° | बुध | पृथ्वी |
| ७ | तुला | Libra | १८०°–२१०° | शुक्र | वायु |
| ८ | वृश्चिक | Scorpio | २१०°–२४०° | मङ्गल | जल |
| ९ | धनु | Sagittarius | २४०°–२७०° | गुरु | अग्नि |
| १० | मकर | Capricorn | २७०°–३००° | शनि | पृथ्वी |
| ११ | कुम्भ | Aquarius | ३००°–३३०° | शनि | वायु |
| १२ | मीन | Pisces | ३३०°–३६०° | गुरु | जल |
