राशि, सौर वर्ष र सङ्क्रान्ति

सौर वर्षको परिभाषा दिन गनेर होइन, कोण नापेर दिइन्छ: सूर्य क्रान्तिवृत्तमा ३६०° पूरा गरेर सुरुको बिन्दुमा फर्किँदा एक वर्ष पूरा हुन्छ।

यसै कारण वर्षमा दिनको सङ्ख्या पूर्णाङ्क हुँदैन। पृथ्वीले परिक्रमा पूरा गर्दा घुर्णनको सङ्ख्या ठ्याक्कै मिल्ने कुनै कारण छैन — र मिल्दैन पनि।

पृथ्वीबाट हेर्दा सूर्य ताराको पृष्ठभूमिमा दिनको झन्डै १° का दरले पूर्वतिर सर्दै जान्छ।

यो ०.९५°–१.०२° को घटबढ सानो देखिन्छ, तर यसैले नेपाली महिनाको लम्बाइ तय गर्छ। सूर्य ढिलो हिँड्दा राशि पार गर्न बढी दिन लाग्छ — त्यसैले असार `३२` दिनको र पुष `२९` दिनको हुन सक्छ।

“सूर्य सुरुको बिन्दुमा फर्कियो” भन्दा — कुन सुरुको बिन्दु? उत्तर फरक भए वर्षको लम्बाइ पनि फरक हुन्छ।

नेपाली पात्रोले नाक्षत्र वर्ष रोज्छ — सूर्य ताराको सापेक्ष मेषको आरम्भमा फर्किँदा नयाँ वर्ष। ग्रेगोरियनले सायन वर्ष रोज्छ, जसले ऋतु स्थिर राख्छ।

दुवै सँगै स्थिर राख्न सकिँदैन — यही अनिवार्य छनोटको परिणाम ऋतु सर्ने घटना हो।

राशि राशिचक्रको बाह्र भागमध्ये एक हो। प्रत्येक राशि ठ्याक्कै ३०° को हुन्छ, र १२ × ३०° = ३६०° — पूरै वृत्त।

यहाँ बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा यो हो — राशि तारापुञ्जको आकार होइन, समन्वय प्रणाली हो। यसले आकाशीय देशान्तर नाप्न बाह्र बराबर खण्डको ढाँचा दिन्छ।

आकाशमा देखिने तारापुञ्ज असमान आकारका छन् — कुनै फराकिलो, कुनै साँघुरो। राशि भने सधैँ बराबर ३०° का हुन्छन्।

यसैले “सूर्य मेष राशिमा छ” भन्नुको अर्थ सूर्य मेष तारापुञ्जको अगाडि छ भन्ने होइन — यसको अर्थ सूर्यको निरयन देशान्तर ०° र ३०° को बीचमा छ भन्ने हो।

• ·सौर महिना — सूर्य कुन राशिमा छ भन्नेले नेपाली महिना तय गर्छ।
• ·चन्द्र राशि — जन्मको समय चन्द्र कुन राशिमा थियो; नेपालमा “राशि” भन्नेबित्तिकै प्रायः यही बुझिन्छ।
• ·लग्न — जन्मको क्षणमा पूर्वी क्षितिजमा उदाउँदै गरेको राशि; कुण्डलीको पहिलो भाव।
• ·ग्रह स्थिति — हरेक ग्रहको स्थान कुन राशिको कति अंशमा भनेर लेखिन्छ।

राशिचक्र मेषबाट सुरु भई मीनमा टुङ्गिन्छ। प्रत्येक राशिको ३०° सीमा, संस्कृत नाम, पश्चिमी समकक्ष र त्यसले सुरु गर्ने नेपाली महिना तल छ।

बाह्र राशिलाई परम्परागत रूपमा तीन किसिमले वर्गीकृत गरिन्छ — तत्त्व, गुण र स्वामी ग्रह।

यो ऋतु–भाषा सायन राशिचक्रबाट आएको हो, जब दुई राशिचक्र मिलेका थिए। आज निरयन मेष वसन्त विषुवभन्दा ~२४ दिन पछाडि पर्छ, त्यसैले चर राशिले अब ऋतु ठ्याक्कै सुरु गर्दैनन् — वर्गीकरण परम्परागत रूपमै चलिरहेको छ। ऋतुको वास्तविक सन्धि विषुव र अयनान्त मा हुन्छ।

सात परम्परागत ग्रहले बाह्र राशिमा स्वामित्व बाँड्छन् — सूर्य र चन्द्रले एक–एक, बाँकी पाँचले दुई–दुई।

यी वर्गीकरण ज्योतिषका लागि हुन्; पात्रोको गणनाका लागि भने राशिको ३०° सीमा मात्र चाहिन्छ।

सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने ठ्याक्क क्षणलाई सङ्क्रान्ति भनिन्छ। वर्षमा १२ सङ्क्रान्ति हुन्छन्, र प्रत्येकले बि.सं. को नयाँ महिनाको पहिलो गते चिन्ह लगाउँछ।

मेष सङ्क्रान्ति त्यो क्षण हो जब सूर्यको निरयन देशान्तर ठ्याक्कै ०° हुन्छ — अर्थात् सूर्य मेष राशिको आरम्भमा पुग्छ। यो नेपाली नववर्ष, बैशाख १ गते हो।

बाह्र सङ्क्रान्तिमध्ये यसको विशेष स्थान छ, किनभने अरू सबै सङ्क्रान्तिले महिना मात्र सुरु गर्छन् — यसले वर्ष नै सुरु गर्छ।

सङ्क्रान्ति एक क्षण हो — कुनै निश्चित घडी–मिनेटमा सूर्य सीमा नाघ्छ। तर पात्रोमा गते चाहिन्छ, क्षण होइन। त्यो क्षणलाई कुन दिनमा राख्ने भन्ने नियम चाहिन्छ।

नेपाली परम्पराले प्रयोग गर्ने नियम सरल छ: सङ्क्रान्तिको क्षण मध्यरातअघि परे त्यही दिन १ गते; मध्यरातपछि (अर्थात् भोलिपल्ट) परे भोलिपल्ट १ गते। यही कारण नयाँ वर्ष कुनै वर्ष १३ अप्रिल, कुनै वर्ष १४ मा पर्छ।

यही कारण नेपाल र भारतका पात्रोमा एउटै सङ्क्रान्ति कहिलेकाहीँ फरक दिनमा देखिन्छ — क्षण उही, तर दिनमा राख्ने नियम फरक।

सायन प्रणालीमा मेषको आरम्भ वसन्त विषुव — २१ मार्चतिर। नेपाली पात्रो निरयन भएकाले त्यो बिन्दु अयनांश जति पछाडि सरेको हुन्छ।

अयनांश हरेक वर्ष करिब ५० विकला (arc-seconds) बढ्ने हुनाले नववर्ष पनि शताब्दीयौँमा बिस्तारै पछाडि सर्दै जान्छ — हरेक ७२ वर्षमा झन्डै एक दिन।

मकर सङ्क्रान्ति सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्ने क्षण हो — निरयन देशान्तर २७०°। नेपालमा यो माघे सङ्क्रान्ति हो, र माघ १ गते पर्छ।

ग्रेगोरियन पात्रोमा यो सामान्यतया १४–१५ जनवरीमा पर्छ, र वर्षभरिका सङ्क्रान्तिमध्ये सबैभन्दा व्यापक रूपमा मनाइने पर्व हो — तरुल, चाकु, तिलको लड्डु र घिउ–चाम्रे खाने चलनसहित।

मकर सङ्क्रान्तिलाई प्रायः “सबैभन्दा छोटो दिन” वा शीत अयनान्त भनेर बुझिन्छ। यो सही होइन — दुई फरक खगोलीय घटना हुन्।

दुईबीच झन्डै २४ दिनको अन्तर छ — ठ्याक्कै अयनांश जति। किन दुई फरक ढाँचाले फरक मिति दिन्छन् भन्ने पूरा कुरा उत्तरायण र दक्षिणायन मा छ।

परम्परामा मकर सङ्क्रान्तिलाई उत्तरायण को आरम्भ भनिन्छ — सूर्य उत्तरतिर फर्किने अवधि। यो भनाइ कुनै समय ठ्याक्कै सही थियो।

झन्डै १७०० वर्ष अघि अयनांश शून्य थियो — त्यसबेला सूर्य मकरमा पस्ने क्षण र शीत अयनान्त एउटै दिन पर्थे। अयन चलनले तिनलाई बिस्तारै छुट्याउँदै लग्यो, तर परम्परागत नाम त्यही रह्यो।

त्यसैले माघे सङ्क्रान्तिलाई “सूर्य उत्तर लाग्यो” भन्नु ऐतिहासिक रूपमा सही हो, तर आजको खगोलीय अवस्थाको वर्णन होइन। वास्तविक उत्तरायण पुष ६–७ तिरै सुरु भइसकेको हुन्छ।

कर्क सङ्क्रान्ति सूर्य कर्क राशिमा प्रवेश गर्ने क्षण हो — निरयन देशान्तर ९०°। यसले साउन १ गते सुरु गर्छ, र ग्रेगोरियनमा १६–१७ जुलाईतिर पर्छ।

यो मकर सङ्क्रान्तिको ठीक विपरीत बिन्दु हो — राशिचक्रमा १८०° पर। परम्परामा यसलाई दक्षिणायन को आरम्भ मानिन्छ।

कर्क सङ्क्रान्ति नेपालमा मनसुनको बीचमा पर्छ। साउन वर्षाको महिना हो, र यससँग जोडिएका धेरै परम्परा प्रत्यक्ष रूपमा ऋतुसँग सम्बन्धित छन्।

• ·रोपाइँ — असार–साउन धान रोप्ने समय; असार १५ को दही–चिउरा यही चक्रसँग जोडिएको।
• ·लुतो फाल्ने र श्रावण सोमबार — वर्षायाममा रोग फैलिने समयसँग जोडिएका परम्परा।
• ·चतुर्मास — वर्षाको चार महिना; परम्परागत रूपमा विवाह र शुभ कार्य रोकिने अवधि।

तर ध्यान दिनुहोस् — यो मेल अहिलेको लागि हो। महिना निरयन प्रणालीमा चल्ने हुनाले शताब्दीयौँमा साउन र वर्षाको सम्बन्ध बिस्तारै टुट्दै जान्छ।

यी दुई सङ्क्रान्तिले वर्षलाई दुई आधा भागमा बाँड्छन्, प्रत्येक छ महिनाको।

मकरजस्तै यहाँ पनि उही सावधानी लागू हुन्छ: वास्तविक ग्रीष्म अयनान्त असार ६–७ तिर पर्छ, कर्क सङ्क्रान्तिभन्दा झन्डै २४ दिन अघि। सङ्क्रान्ति निरयन घटना हो, अयनान्त सायन — पूरा कारण उत्तरायण र दक्षिणायन मा।