सङ्क्रान्ति र सौर महिना

सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने ठ्याक्क क्षणलाई सङ्क्रान्ति भनिन्छ। वर्षमा १२ सङ्क्रान्ति हुन्छन्, र प्रत्येकले वि.सं. को नयाँ महिनाको पहिलो गते चिन्ह लगाउँछ।

अधिक मास पनि सङ्क्रान्तिमै निर्भर छ — जुन चान्द्र मासमा सङ्क्रान्ति पर्दैन, त्यो अधिक हुन्छ।

मेष सङ्क्रान्ति त्यो क्षण हो जब सूर्यको निरयन देशान्तर ठ्याक्कै ०° हुन्छ — अर्थात् सूर्य मेष राशिको आरम्भमा पुग्छ। यो नेपाली नववर्ष, बैशाख १ गते हो।

बाह्र सङ्क्रान्तिमध्ये यसको विशेष स्थान छ, किनभने अरू सबै सङ्क्रान्तिले महिना मात्र सुरु गर्छन् — यसले वर्ष नै सुरु गर्छ।

सङ्क्रान्ति एक क्षण हो — कुनै निश्चित घडी–मिनेटमा सूर्य सीमा नाघ्छ। तर पात्रोमा गते चाहिन्छ, क्षण होइन। त्यो क्षणलाई कुन दिनमा राख्ने भन्ने नियम चाहिन्छ।

नेपाली पात्रोको नियम सूर्योदयमा टेक्छ: सङ्क्रान्तिको क्षण त्यस दिनको काठमाडौँको सूर्योदयसम्म परे त्यही दिन १ गते; सूर्योदयपछि परे भोलिपल्ट १ गते — किनभने पात्रोको दिन सूर्योदयबाट सुरु हुन्छ। (वि.सं. २०००–२०९९ का लागि वेदिक पात्रोले आधिकारिक प्रकाशित तालिका नै मान्छ।) यही कारण नयाँ वर्ष कुनै वर्ष १३ अप्रिल, कुनै वर्ष १४ मा पर्छ।

यही कारण नेपाल र भारतका पात्रोमा एउटै सङ्क्रान्ति कहिलेकाहीँ फरक दिनमा देखिन्छ — क्षण उही, तर दिनमा राख्ने नियम फरक।

मार्चको अन्त्य होइन, अप्रिल मध्य किन भन्ने कुरा वर्ष बैशाखमा किन सुरु हुन्छ मा छ — विषुव र निरयन मेषबीचको अयनांश।

कर्क सङ्क्रान्ति सूर्य कर्क राशिमा प्रवेश गर्ने क्षण हो — निरयन देशान्तर ९०°। यसले साउन १ गते सुरु गर्छ, र ग्रेगोरियनमा १६–१७ जुलाईतिर पर्छ।

यो मकर सङ्क्रान्तिको ठीक विपरीत बिन्दु हो — राशिचक्रमा १८०° पर। परम्परामा यसलाई दक्षिणायन को आरम्भ मानिन्छ।

साउन १ र वास्तविक ग्रीष्म अयनान्त (~असार ६–७) बीच आज झन्डै २४ दिन छ — सूर्यको क्रान्तिको वक्र विषुव र अयनान्त मा छ।

कर्क सङ्क्रान्ति नेपालमा मनसुनको बीचमा पर्छ। साउन वर्षाको महिना हो, र यससँग जोडिएका धेरै परम्परा प्रत्यक्ष रूपमा ऋतुसँग सम्बन्धित छन्।

• ·रोपाइँ — असार–साउन धान रोप्ने समय; असार १५ को दही–चिउरा यही चक्रसँग जोडिएको।
• ·लुतो फाल्ने र श्रावण सोमबार — वर्षायाममा रोग फैलिने समयसँग जोडिएका परम्परा।
• ·चतुर्मास — वर्षाको चार महिना; परम्परागत रूपमा विवाह र शुभ कार्य रोकिने अवधि।

तर ध्यान दिनुहोस् — यो मेल अहिलेको लागि हो। महिना निरयन प्रणालीमा चल्ने हुनाले शताब्दीयौँमा साउन र वर्षाको सम्बन्ध बिस्तारै टुट्दै जान्छ (ऋतु र निरयन महिनाको सम्बन्ध)।

कर्क र मकर परम्परागत दुई अयनका आरम्भ हुन्। खगोलीय मोड किन अब यी सङ्क्रान्तिसँग मिल्दैन भन्ने उत्तरायण र दक्षिणायनको पात्रोमा प्रयोग मा छ।

मकर सङ्क्रान्ति सूर्य मकर राशिमा प्रवेश गर्ने क्षण हो — निरयन देशान्तर २७०°। नेपालमा यो माघे सङ्क्रान्ति हो, र माघ १ गते पर्छ।

ग्रेगोरियन पात्रोमा यो सामान्यतया १४–१५ जनवरीमा पर्छ, र वर्षभरिका सङ्क्रान्तिमध्ये सबैभन्दा व्यापक रूपमा मनाइने पर्व हो — तरुल, चाकु, तिलको लड्डु र घिउ–चाम्रे खाने चलनसहित।

माघे सङ्क्रान्तिलाई प्रायः सबैभन्दा छोटो दिन ठानिन्छ। होइन। अयनान्त सायन हो, सङ्क्रान्ति निरयन — विषुव र अयनान्त ले छुट्याउँछ। परम्पराले उत्तरायण यहीँबाट गन्ने कारण, र आजको उत्तर मोड पुषतिर परिसकेको कारण, उत्तरायण र दक्षिणायनको पात्रोमा प्रयोग मा छ।