निरयन, सायन र अयनांश

राशिचक्र ३६०° को वृत्त हो। तर वृत्तको शून्य कहाँ राख्ने? यो एउटै प्रश्नले वैदिक र पश्चिमी पात्रोलाई अलग बनाउँछ।

पृथ्वीको घुर्णन अक्ष स्थिर छैन — यो लट्टुझैँ बिस्तारै घुम्छ, र एक फेरो पूरा गर्न झन्डै २६,००० वर्ष लाग्छ। यसलाई अयन चलन भनिन्छ।

अक्ष सर्दा विषुव बिन्दु पनि सर्छ, तर तारा आफ्नै ठाउँमा रहन्छन्। त्यसैले सायन शून्य तारापुञ्जको सापेक्ष बिस्तारै पछाडि हट्दै जान्छ — प्रति वर्ष ~५० विकला, हरेक ७२ वर्षमा झन्डै १°।

यो प्रश्न आफैँ गलत छ। दुवै सही छन्, किनभने दुवैले फरक कुरा नाप्छन्। प्रश्न यो होइन कि कुन सही हो, प्रश्न यो हो कि तपाईंलाई के चाहिएको छ।

• ·ऋतु कहिले आउँछ जान्न चाहनुहुन्छ? सायन प्रयोग गर्नुहोस् — ग्रेगोरियन पात्रोले त्यही गर्छ।
• ·सूर्य कुन ताराको अगाडि छ जान्न चाहनुहुन्छ? निरयन प्रयोग गर्नुहोस् — वैदिक पात्रोले त्यही गर्छ।

समस्या तब मात्र आउँछ जब दुई प्रणाली मिसिन्छन् — जस्तै पश्चिमी पत्रिकाको राशिफल (सायन) र नेपाली जन्म राशि (निरयन) एउटै हो भनी ठान्नु। यी झन्डै एक राशि फरक हुन्छन्।

अयनांशका कैयन् प्रणाली छन् — लाहिरी, रमन, केपी — र प्रत्येकले शून्य बिन्दु अलि फरक ठाउँमा राख्छ। नेपाल र भारतको सरकारी पात्रोले लाहिरी प्रयोग गर्छ।

दुई किसिमका “वर्ष” छन्, र यीबीचको फरक प्रति वर्ष झन्डै २० मिनेटको मात्र छ। तर यही सानो फरकले वैदिक र पश्चिमी पात्रोलाई अलग बाटोमा लैजान्छ।

किन फरक? किनभने विषुव बिन्दु आफैँ पछाडि सर्दै छ। पृथ्वीले तारासँग मेल खान पूरा परिक्रमा पूरा गर्नुपर्छ; तर विषुवसँग मेल खान त्योभन्दा अलिकति कम पुग्छ, किनभने विषुव आफैँ भेट्न आउँदै छ।

यही कारण नेपाली नयाँ वर्ष बिस्तारै पछाडि सर्दै छ। २८५ ई.मा यो विषुवकै दिन पर्थ्यो; आज २४ दिन पछि; ४,४०० ई.तिर यो जुन महिनामा पुग्नेछ।

भौतिक रूपमा नाक्षत्र वर्ष पृथ्वीको वास्तविक परिक्रमा काल हो। तर व्यावहारिक रूपमा सायन वर्ष ले ऋतु दिन्छ — र मानव जीवन ऋतुमा चल्छ।

ग्रेगोरियनको लीप वर्ष नियम सायन वर्षलाई पछ्याउन बनाइएको हो। यदि यसले नाक्षत्र वर्ष पछ्याएको भए ऋतु बिस्तारै सर्दै जान्थे — ठ्याक्कै निरयन पात्रोमा भइरहेकोजस्तै।

राशिचक्रको शून्य अंश कहाँबाट सुरु गर्ने? दुई जवाफ छन्। सायन (tropical) ले वसन्त-विषुव — जुन दिन सूर्य भूमध्यरेखा काटेर उत्तर लाग्छ — लाई शून्य मान्छ, त्यसैले यो ऋतु मा अडिन्छ। निरयन (sidereal) ले साँचो तारापुञ्ज (मेष राशिको आरम्भ) लाई शून्य मान्छ। यी दुई शून्यबीचको कोणीय फरक नै अयनांश हो।

तलको चक्रमा बाहिरी १२ राशि तारापुञ्जमा अडिएका छन् (निरयन)। ▶ चलाउनुहोस् — वर्ष अघि बढ्दा पृथ्वीको अक्ष-चलनले सायन शून्य (विषुव) लाई ताराका सापेक्ष पछाडि सार्छ; बढ्दै जाने अम्बर खाँडो नै अयनांश हो। तल्लो स्लाइडरले एउटै ग्रह लाई सार्छ — हेर्नुहोस् कसरी त्यही आकाश-स्थान निरयन र सायनमा फरक राशिमा पढिन्छ।

पृथ्वी ठ्याक्क सिधा घुम्दैन — लठ्ठा (lattu) झैँ यसको अक्ष ठूलो वृत्तमा बिस्तारै डुल्छ। एक फेरो पूरा गर्न झन्डै २५८०० वर्ष लाग्छ, अर्थात् विषुव बिन्दु प्रति वर्ष करिब ५०.३″ (हरेक ~७२ वर्ष मा १°) पछाडि सर्छ। त्यसैले अयनांश पनि वर्षेनि बढ्छ — आज लाहिरीमा झन्डै २४°।

निरयन शून्य ठ्याक्क कुन ताराबाट गन्ने भन्नेमा मतभेद हुनाले फरक–फरक प्रणाली छन् — मूल फरक केही अंश/कलाको मात्र हो, तर ग्रह राशि-सन्धिमा परेमा त्यही सानो फरकले राशि नै बदल्न सक्छ। चक्रमाथिका बटनले प्रणाली बदलेर फरक हेर्नुहोस्।

वर्षभरि सूर्य क्षितिजमा उही ठाउँबाट उदाउँदैन। यो बिस्तारै उत्तरतिर सर्छ, फेरि दक्षिणतिर फर्किन्छ — र यही आवतजावतले वर्षलाई दुई अयन मा बाँड्छ।

“सूर्य उत्तर लाग्यो” भन्नुको खगोलीय अर्थ हो — सूर्यको क्रान्ति बढ्दै छ, अर्थात् सूर्य खगोलीय विषुवत् रेखाभन्दा उत्तरतिर सर्दै छ।

अयनान्त भनेको क्रान्ति चरम बिन्दुमा पुगेर फर्किने क्षण हो। त्यसैले अयनको वास्तविक सन्धि अयनान्तमै हुन्छ — पुष र असारमा। विषुव त बाटोको बीचमा पर्ने बिन्दु हो, जहाँ सूर्य सबैभन्दा छिटो हिँडिरहेको हुन्छ।

सङ्क्रान्ति र अयनान्त दुवै सूर्यसँग सम्बन्धित छन्, र कहिलेकाहीँ नजिक पनि पर्छन् — तर यी फरक सन्दर्भ प्रणालीमा परिभाषित छन्।

एउटा कहाँ भन्ने प्रश्न हो, अर्को कति माथि/तल भन्ने। यी दुई नाप एकअर्कासँग बाँधिएका छैनन् — त्यसैले तिनका मिति पनि सधैँ सँगै चल्दैनन्।

परम्परामा उत्तरायण मकर सङ्क्रान्ति (माघ १) बाट र दक्षिणायन कर्क सङ्क्रान्ति (साउन १) बाट गनिन्छ। खगोलीय रूपमा भने यी अयनान्तमा सुरु हुन्छन्।

यो अन्तर सधैँ थिएन। जब अयनांश शून्य थियो — झन्डै २८५ ई.मा — सायन र निरयन राशिचक्र ठ्याक्कै मिलेका थिए, र मकर सङ्क्रान्ति शीत अयनान्तकै दिन पर्थ्यो।

यसैले पुराना ग्रन्थमा “मकर सङ्क्रान्तिमा सूर्य उत्तर लाग्छ” लेखिएको भेटिन्छ — त्यो लेखिँदा ठ्याक्कै सही थियो। यो ~२४ दिनको फरक त्रुटि होइन, अयन चलनको सञ्चित परिणाम हो, र भविष्यमा झन् बढ्दै जानेछ।

यदि दुई प्रणाली छुट्टिँदै छन् भने एउटा छाडे हुँदैन? हुँदैन — किनभने दुवैले फरक काम गर्छन्।

पञ्चाङ्गले दुवै बोक्छ — ऋतुको हिसाब सायनबाट, महिनाको हिसाब निरयनबाट। भ्रम तब मात्र हुन्छ जब एउटा प्रणालीको नामलाई अर्को प्रणालीको घटना ठानिन्छ।

एउटै सूर्यलाई दुई फरक शून्य बाट नापिन्छ। ऋतु लाई सायन ले नाप्छ — शून्य अंश भनेको वसन्त-विषुव (सूर्य भूमध्यरेखा काटेर उत्तर लाग्ने क्षण), त्यसैले ऋतु सधैँ विषुव र अयनान्तमा अडिन्छ। तर बि.सं. का महिना लाई निरयन ले नाप्छ — शून्य भनेको आकाशको साँचो मेष तारापुञ्ज, र महिनाको पहिलो गते भनेको सङ्क्रान्ति (सूर्य नयाँ राशिमा पस्ने क्षण) हो। यी दुई शून्यबीचको कोण नै अयनांश — आज ~२४°।

पृथ्वी लट्टु झैँ अक्षमा बिस्तारै डुल्छ। एक फेरो पूरा हुन ~२५८०० वर्ष लाग्छ, अर्थात् विषुव बिन्दु प्रति वर्ष ~५०.३″ — हरेक ~७२ वर्ष मा ठ्याक्क १° — पछाडि सर्छ। सूर्य दिनमा ~१° हिँड्ने हुनाले, यो १° = झन्डै १ दिन। त्यसैले निरयन महिनाको सापेक्ष ऋतु हरेक ~७२ वर्षमा १ दिन सर्दै जान्छ।

महिना र ऋतु दुवैलाई सधैँभरि एकनासले मिलाइराख्न सकिँदैन, किनकि एउटा ताराको सापेक्ष स्थिर छ भने अर्को विषुवको। कुनै एउटा रोज्नैपर्छ — र अर्को बिस्तारै सर्छ।

यो पात्रोले दुवै देखाउँछ — महिना/गते निरयन सङ्क्रान्ति ले (तारा स्थिर), अनि गृहपृष्ठको ऋतु पट्टी सायन (विषुव–अयनान्त) ले गणना गर्छ, ताकि ऋतु वास्तविक मौसमसँगै रहोस्। त्यसैले बैशाख कहिलेकाहीँ वसन्तसँग ठ्याक्क नमिल्न सक्छ — त्यो भुल होइन, अयन चलनको असर हो।