सायन, निरयन र अयनांश

राशिचक्र ३६०° को वृत्त हो। तर वृत्तको शून्य कहाँ राख्ने? यो एउटै प्रश्नले वैदिक र पश्चिमी पात्रोलाई अलग बनाउँछ।

दुई शून्यबीचको कोण नै अयनांश हो। अर्को खण्डको चक्रले त्यो खाँडो चलाएर देखाउँछ।

पृथ्वीको घुर्णन अक्ष स्थिर छैन — यो लट्टुझैँ बिस्तारै घुम्छ, र एक फेरो पूरा गर्न झन्डै २६,००० वर्ष लाग्छ। यसलाई अयन चलन भनिन्छ।

अक्ष सर्दा विषुव बिन्दु पनि सर्छ, तर तारा आफ्नै ठाउँमा रहन्छन्। त्यसैले सायन शून्य तारापुञ्जको सापेक्ष बिस्तारै पछाडि हट्दै जान्छ — प्रति वर्ष ~५० विकला, हरेक ७२ वर्षमा झन्डै १°।

यो प्रश्न आफैँ गलत छ। दुवै सही छन्, किनभने दुवैले फरक कुरा नाप्छन्। प्रश्न यो होइन कि कुन सही हो, प्रश्न यो हो कि तपाईंलाई के चाहिएको छ।

• ·ऋतु कहिले आउँछ जान्न चाहनुहुन्छ? सायन प्रयोग गर्नुहोस् — ग्रेगोरियन पात्रोले त्यही गर्छ।
• ·सूर्य कुन ताराको अगाडि छ जान्न चाहनुहुन्छ? निरयन प्रयोग गर्नुहोस् — वैदिक पात्रोले त्यही गर्छ।

समस्या तब मात्र आउँछ जब दुई प्रणाली मिसिन्छन् — जस्तै पश्चिमी पत्रिकाको राशिफल (सायन) र नेपाली जन्म राशि (निरयन) एउटै हो भनी ठान्नु। यी झन्डै एक राशि फरक हुन्छन्।

अयनांशका कैयन् प्रणाली छन् — लाहिरी, रमन, केपी — र प्रत्येकले शून्य बिन्दु अलि फरक ठाउँमा राख्छ। नेपाल र भारतको सरकारी पात्रोले लाहिरी प्रयोग गर्छ।

अघिल्लो खण्डका दुई शून्य — सायन विषुव र निरयन मेष — बीचको कोण नै अयनांश हो।

तलको चक्रमा बाहिरी १२ राशि तारापुञ्जमा अडिएका छन् (निरयन)। ▶ चलाउनुहोस् — वर्ष अघि बढ्दा पृथ्वीको अक्ष-चलनले सायन शून्य (विषुव) लाई ताराका सापेक्ष पछाडि सार्छ; बढ्दै जाने अम्बर खाँडो नै अयनांश हो। तल्लो स्लाइडरले एउटै ग्रह लाई सार्छ — हेर्नुहोस् कसरी त्यही आकाश-स्थान निरयन र सायनमा फरक राशिमा पढिन्छ।

फरक बढ्नु यही पृष्ठको सुरुको डगमगाहट हो — निरयन र सायन। शंकु र कारण अयन चलन मा छन्। आज लाहिरीमा अयनांश झन्डै २४° छ; अर्को खण्डले अरू प्रणालीसँग दाँज्छ।

निरयन शून्य ठ्याक्क कुन ताराबाट गन्ने भन्नेमा मतभेद हुनाले फरक–फरक प्रणाली छन् — मूल फरक केही अंश/कलाको मात्र हो, तर ग्रह राशि-सन्धिमा परेमा त्यही सानो फरकले राशि नै बदल्न सक्छ। चक्रमाथिका बटनले प्रणाली बदलेर फरक हेर्नुहोस्।

पश्चिमी ज्योतिष प्रायः सायन चलाउँछ, नेपाली–वैदिक वैदिक ज्योतिष निरयन। यस एपको कुण्डली पृष्ठमा तपाईं आफैँ अयनांश प्रणाली रोज्न सक्नुहुन्छ र फरक आफ्नै आँखाले हेर्न सक्नुहुन्छ।

यो एपले प्रयोग गर्ने लाहिरी अयनांशअनुसार करिब २८५ ई.सं.मा दुई शून्य एकै ठाउँमा थिए — निरयन मेष सङ्क्रान्ति र वसन्त विषुव एकै दिन पर्थे (अरू अयनांशले यो वर्ष केही शताब्दी यता–उता राख्छन्)। त्यसपछि हरेक वर्ष २० मिनेट थपिँदै आज अयनांश झन्डै २४.२° पुगेको छ। सूर्य दिनको झन्डै १° हिँड्ने हुनाले यो करिब २४ दिन हो।

दुई शून्यबीचको खाँडो नै अयनांश हो — अयनांश चक्र मा त्यसलाई वर्ष अघि सारेर बढेको हेर्न सकिन्छ। यही कोण दिनमा बदल्दा माथिको २४ दिन आउँछ।

२४ दिन भनेको २४° अयनांशलाई सूर्यको औसत दैनिक गति (~१°) ले भाग गर्दा आउने अनुमान हो। सूर्य वर्षभरि एकै गतिमा नहिँड्ने हुनाले (महिना २९–३२ दिनका किन) माथिका जोडीबीच वास्तविक फरक २३ देखि २६ दिनसम्म पर्छ — जाडोमा छोटो, गर्मीमा लामो।

सम्झनुहोस्: अयनांश कोण हो, दिन होइन। आज करिब २४.२° छ र हरेक ७२ वर्षमा १° बढ्छ।

माथि दुई राशिचक्रको शून्य र बीचको अयनांश आइसक्यो। यहाँ त्यसको व्यावहारिक नतिजा — एउटै ग्रहको राशि कसरी बदलिन्छ।

सम्झनुहोस्: ग्रह आकाशमा एउटै ठाउँमा हुन्छ। आज सायन राशि धेरैजसो एक राशि पछिको हुन्छ — त्यसैले पत्रिकाको पश्चिमी राशिफल र तपाईंको वैदिक जन्म राशि फरक देखिन्छन्।

राशि ताराको आकाशका बाह्र स्थिर टुक्रा हुन् — हरेक ३०°। सूर्य कुन राशिमा छ भनेर नाप्न ताराकै सापेक्ष नाप्नुपर्छ। आकाश आफैँले हरेक दिन यो नाप दिन्छ: ताराको दिन र सूर्यको दिनबीचको फरकमा — दुवै दिनको परिभाषा नाक्षत्र काल र लग्न मा छ।

उल्टो सोचौँ। सूर्यको दिन पनि ताराको दिनजत्तै २३ घ ५६ मि ४ से हुन्थ्यो भने सूर्य हरेक दिन ताराको ठ्याक्कै उही बिन्दुमा फर्कन्थ्यो — ऊ सधैँ मेषमै रहन्थ्यो। न सङ्क्रान्ति, न महिना, न वर्ष। हाम्रो २४ घण्टे घडी सूर्यसँग बाँधिएको छ, त्यसैले त्यो घडीमा सूर्य हरेक दिन उही ठाउँ (मध्याह्न) मा देखिन्छ र सर्दैन जस्तो लाग्छ। सर्ने कुरा ताराको घडीमा मात्र देखिन्छ — र राशि त्यही घडीले नापिन्छ।

निरयन वर्ष भनेको यही यात्राको पूरा फेरो हो: सूर्य ताराको एउटै बिन्दुबाट फेरि त्यही बिन्दुसम्म। त्यसैले वि.सं.मा महिनाको नाम, सूर्यको राशि र आकाशका तारा तीनै सधैँ एउटै कुरा भन्छन्। बैशाखभरि सूर्य मेषमा, साउनभरि कर्कटमा — आज पनि, हजार वर्षपछि पनि।

सूर्यमात्र होइन — चन्द्र, मङ्गल, गुरु, शनि सबै ताराको पृष्ठभूमिमा आ-आफ्नो गतिमा राशि पार गर्छन्। निरयनमा सबैको स्थिति एउटै स्थिर नक्सामा नापिन्छ, त्यसैले कुनै पनि दुई ग्रहको सम्बन्ध, नक्षत्र र राशि सिधै दाँज्न मिल्छ।

यसको सबैभन्दा ठूलो फाइदा भनेको आकाशमा आफैँ जाँच्न मिल्नु हो। मध्यरातमा टाउकोमाथि देखिने राशि सूर्यको ठीक उल्टो हुन्छ, र बिहानीअघि पूर्वमा उदाउने तारा सूर्यको राशितिर देखाउँछन्। निरयन पात्रोले भनेको सूर्य, चन्द्र र ग्रहको राशि रातको आकाशमा तारा हेरेरै पुष्टि हुन्छ — सायन राशि भने आज करिब एक राशि अगाडि लेखिन्छ, र तारासँग मेल खाँदैन।

सम्झनुहोस्: सौर दिन नाक्षत्र दिनभन्दा ४ मिनेट लामो छ — त्यही ४ मिनेट नै सूर्यको राशि यात्रा हो। निरयनमा सबै ग्रह एउटै ताराको नक्सामा नापिन्छन्।