निरयन र सायन राशिचक्र
ताराको सन्दर्भ vs विषुवको सन्दर्भ — भारतीय पात्रो ग्रेगोरियन ऋतु ढाँचाभन्दा किन फरक छ।
राशिचक्र कहाँबाट नाप्ने?
The zero-point problemराशिचक्र ३६०° को वृत्त हो। तर वृत्तको शून्य कहाँ राख्ने? यो एउटै प्रश्नले भारतीय र पश्चिमी पात्रोलाई अलग बनाउँछ।
सायन राशिचक्र
शून्य = वसन्त विषुव। ऋतुसँग बाँधिएको; मेषको आरम्भ सधैँ ~२१ मार्च।
निरयन राशिचक्र
शून्य = ताराको एक निश्चित बिन्दु। तारापुञ्जसँग बाँधिएको; ऋतुबाट बिस्तारै सर्छ।
बाहिरी १२ राशि तारापुञ्जमा अडिएका छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष बिस्तारै घुम्दा (अयन चलन) वसन्त-विषुव बिन्दु — सायन शून्य — ताराका सापेक्ष पछाडि सर्छ। यी दुई शून्यबीचको कोण नै अयनांश हो। एउटै ग्रह त्यसैले निरयनमा मेष भए पनि सायनमा वृष मा पर्न सक्छ — त्यसैले कुण्डलीमा कुन प्रणाली रोजियो भन्ने महत्त्वपूर्ण।
दुई राशिचक्र एकमाथि अर्को — बीचको कोणीय फरक नै अयनांश हो।
फरक किन बढ्दै जान्छ
Precessionपृथ्वीको घुर्णन अक्ष स्थिर छैन — यो लट्टुझैँ बिस्तारै घुम्छ, र एक फेरो पूरा गर्न झन्डै २६,००० वर्ष लाग्छ। यसलाई अयन चलन (precession) भनिन्छ।
अक्ष सर्दा विषुव बिन्दु पनि सर्छ, तर तारा आफ्नै ठाउँमा रहन्छन्। त्यसैले सायन शून्य तारापुञ्जको सापेक्ष बिस्तारै पछाडि हट्दै जान्छ — प्रति वर्ष ~५० विकला, हरेक ७२ वर्षमा झन्डै १°।
पृथ्वीको अक्ष २३.५° झुकेरै रहन्छ तर लठ्ठाझैँ क्रान्तिवृत्त ध्रुव वरिपरि बिस्तारै घुम्छ — पूरा एक फेरो ~२६,००० वर्ष। त्यसैले उत्तर ध्रुवले फरक-फरक ध्रुव तारा देखाउँछ — कुनै बेला थुबन, अहिले ध्रुव, र ~१३,७८४ बि.सं. मा अभिजित। ऋतु-आधारित विषुव रेखा राशिचक्रमा घुम्दै जान्छ — यही अयन चलन ले माथिको अयनांश खाँडो बढाउँछ।
कुन सही हो?
Neither — they answer different questionsयो प्रश्न आफैँ गलत छ। दुवै सही छन्, किनभने दुवैले फरक कुरा नाप्छन्। प्रश्न यो होइन कि कुन सही हो, प्रश्न यो हो कि तपाईंलाई के चाहिएको छ।
- ऋतु कहिले आउँछ जान्न चाहनुहुन्छ? सायन प्रयोग गर्नुहोस् — ग्रेगोरियन पात्रोले त्यही गर्छ।
- सूर्य कुन ताराको अगाडि छ जान्न चाहनुहुन्छ? निरयन प्रयोग गर्नुहोस् — वैदिक पात्रोले त्यही गर्छ।
समस्या तब मात्र आउँछ जब दुई प्रणाली मिसिन्छन् — जस्तै पश्चिमी पत्रिकाको राशिफल (सायन) र नेपाली जन्म राशि (निरयन) एउटै हो भनी ठान्नु। यी झन्डै एक राशि फरक हुन्छन्।
अयनांशका कैयन् प्रणाली छन् — लाहिरी, रमन, केपी — र प्रत्येकले शून्य बिन्दु अलि फरक ठाउँमा राख्छ। नेपाल र भारतको सरकारी पात्रोले लाहिरी प्रयोग गर्छ।
