चन्द्र मास, पक्ष र कला

चान्द्र पात्रोको संरचना सिधा छ — सबै एउटै कोणीय नापबाट क्रमशः बन्दै जान्छ।

ध्यान दिनुहोस् — यहाँ कतै “दिन” आधार बनेको छैन। दिन पछि मात्र आउँछ, जब कोणीय अवस्थालाई सूर्योदयको सीमामा राखेर नागरिक मितिमा बाँडिन्छ।

यदि पात्रो पूरै चान्द्र भए के हुन्थ्यो? इस्लामी पात्रो त्यस्तै हो — १२ चान्द्र मास, कुनै सुधार बिना।

परिणाम — त्यसका महिना हरेक वर्ष ऋतुभन्दा ११ दिन अगाडि सर्छन्, र झन्डै ३३ वर्षमा पूरै ऋतुचक्र घुमेर फर्किन्छन्। रमजान कहिले जाडोमा, कहिले गर्मीमा पर्छ।

नेपाली परम्पराका पर्व ऋतुसँग बाँधिएका छन् — दसैँ शरद्‌मा, होली वसन्तमा, माघे सङ्क्रान्ति जाडोमा। त्यसैले शुद्ध चान्द्र पात्रो काम लाग्दैन; चन्द्रलाई सूर्यसँग बाँध्नै पर्छ।

त्यो बाँध्ने काम अधिक मास ले गर्छ — अर्को लेखको विषय।

एक औंसीदेखि अर्को औंसीसम्मको अवधिलाई सांयोगिक मास भनिन्छ। यसको औसत लम्बाइ हो:

यी दुई किन फरक? किनभने चन्द्रले पृथ्वीको एक फेरो पूरा गर्दा पृथ्वी आफैँ सूर्यको वरिपरि झन्डै २७° अघि बढिसकेको हुन्छ। सूर्यसँगको उही कोणमा फर्किन चन्द्रले थप दुई दिनजति पछ्याउनुपर्छ।

चान्द्र मासमा ठ्याक्कै ३० तिथि हुन्छन् — यो परिभाषाबाटै आउँछ, किनभने ३६०° ÷ १२° = ३०। तर मास २९.५३ दिनको मात्र हुन्छ।

अर्थात् औसतमा प्रत्येक तिथि २४ घण्टाभन्दा छोटो हुन्छ — झन्डै २३ घण्टा ३७ मिनेट। यही आधा दिनको बाँकीले तिथि क्षय लाई नियमित घटना बनाउँछ: औसत तिथि दिनभन्दा छोटो हुनाले कुनै तिथिले कुनै सूर्योदय नछुने अवस्था बेला–बेला आउँछ।

चान्द्र मासका नाम त्यो महिनाको पूर्णिमामा चन्द्र कुन नक्षत्रमा पर्छ भन्नेबाट आएका हुन्।

नेपाली पात्रोका महिनाका नाम यिनै हुन् — तर तिनको लम्बाइ चान्द्र मासले होइन, सूर्यको राशि–गतिले तय गर्छ। नाम चन्द्रबाट, गते सूर्यबाट।

औंसी र पूर्णिमा केवल “अँध्यारो” र “उज्यालो” रात होइनन् — यी चन्द्र र सूर्यको कोणान्तरका ठ्याक्कै दुई अवस्था हुन्।

यी दुई बिन्दुले चान्द्र मासलाई दुई पक्षमा काट्छन्, र चान्द्र पात्रोका सबै गणना यिनैबाट सुरु र समाप्त हुन्छन्।

औंसीमा चन्द्र सूर्य र पृथ्वीको बीचमा पर्छ, र पूर्णिमामा पृथ्वी बीचमा — त्यसो भए हरेक महिना ग्रहण किन लाग्दैन?

कारण — चन्द्रको कक्ष क्रान्तिवृत्तसँग ठ्याक्कै मिल्दैन, झन्डै ५° झुकेको छ। त्यसैले प्रायः औंसीमा चन्द्र सूर्यभन्दा माथि वा तल हुन्छ, ठीक अगाडि हुँदैन।

ग्रहण त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ जब औंसी वा पूर्णिमा पात नजिक पर्छ — जहाँ चन्द्रको कक्ष क्रान्तिवृत्त काट्छ। परम्परामा यी दुई बिन्दुलाई राहु र केतु भनिन्छ।

• ·मासको सीमा — अमान्त परम्परामा औंसीले, पूर्णिमान्तमा पूर्णिमाले चान्द्र मास टुङ्ग्याउँछ।
• ·अधिक मासको परीक्षण — कुनै चान्द्र मासभित्र सङ्क्रान्ति परेन भने त्यो अधिक मास हुन्छ; यो जाँच औंसीदेखि औंसीसम्म गरिन्छ।
• ·पर्व — बुद्ध जयन्ती, जनै पूर्णिमा, कोजाग्रत पूर्णिमा पूर्णिमामा; औंसी श्राद्ध र कुशे औंसी औंसीमा।

औंसी र पूर्णिमा क्षणिक घटना हुन् — कुनै निश्चित घडीमा ठ्याक्कै ०° वा १८०° पुगिन्छ। त्यो क्षण कुन दिनमा पर्छ भन्ने कुरा फेरि स्थानीय सूर्योदयले तय गर्छ।

चान्द्र मासका ३० तिथिलाई दुई बराबर भागमा बाँडिन्छ, प्रत्येक १५ तिथिको। यी भागलाई पक्ष भनिन्छ।

दुवै पक्षमा तिथिका नाम उही हुन्छन् — प्रतिपदा, द्वितीया, तृतीया … चतुर्दशी। फरक पन्ध्रौँमा मात्र आउँछ।

यसैले “तृतीया” मात्र भन्नु अपूर्ण हुन्छ — शुक्ल तृतीया र कृष्ण तृतीया महिनामा दुई फरक दिन हुन्, झन्डै पन्ध्र दिनको अन्तरमा।

पक्षको क्रम कुन पहिले भन्ने कुरा चान्द्र मास कहाँ सुरु हुन्छ भन्नेमा निर्भर छ, र यहाँ दुई परम्परा छन्।

तिथि आफैँ दुवैमा उही हुन्छ — फरक त्यो तिथि कुन महिनाको भनिन्छ भन्नेमा मात्र पर्छ। यही कारण नेपाल र उत्तर भारतमा एउटै पर्व फरक नाम गरेको महिनामा पर्न सक्छ।