चान्द्र मास के हो

एक औंसीदेखि अर्को औंसीसम्मको अवधिलाई सांयोगिक मास (synodic month) भनिन्छ। यसको औसत लम्बाइ हो:

यी दुई किन फरक? किनभने चन्द्रले पृथ्वीको एक फेरो पूरा गर्दा पृथ्वी आफैँ सूर्यको वरिपरि झन्डै २७° अघि बढिसकेको हुन्छ। सूर्यसँगको उही कोणमा फर्किन चन्द्रले थप दुई दिनजति पछ्याउनुपर्छ।

चन्द्रले एक कक्ष पूरा गर्‍यो / Moon completes one orbit
├──────────── 27.32 दिन / days ────────────┤
                                           │
   तर पृथ्वी सर्‍यो — फेरि मिलाउन थप समय   │
   but Earth moved — extra time to catch up│
├──────────────── 29.53 दिन / days ─────────────────┤
                                           └── +2.21 दिन / days

चान्द्र मासमा ठ्याक्कै ३० तिथि हुन्छन् — यो परिभाषाबाटै आउँछ, किनभने ३६०° ÷ १२° = ३०। तर मास २९.५३ दिनको मात्र हुन्छ।

अर्थात् औसतमा प्रत्येक तिथि २४ घण्टाभन्दा छोटो हुन्छ — झन्डै २३ घण्टा ३७ मिनेट। यही आधा दिनको बाँकीले तिथि क्षय लाई नियमित घटना बनाउँछ: औसत तिथि दिनभन्दा छोटो हुनाले कुनै तिथिले कुनै सूर्योदय नछुने अवस्था बेला–बेला आउँछ।

चान्द्र मासका नाम त्यो महिनाको पूर्णिमामा चन्द्र कुन नक्षत्रमा पर्छ भन्नेबाट आएका हुन्।

नेपाली पात्रोका महिनाका नाम यिनै हुन् — तर तिनको लम्बाइ चान्द्र मासले होइन, सूर्यको राशि–गतिले तय गर्छ। नाम चन्द्रबाट, गते सूर्यबाट।