चन्द्रको गति र चान्द्र मास

तिथि तिथि हो, दुई पक्ष शुक्ल र कृष्ण, र तिनको जोड चान्द्र मास। आधार दिन होइन — दिन पछि आउँछ, जब ती कोण सूर्योदयको सीमामा नागरिक मितिमा बाँडिन्छन्।

कलाबाट पक्ष, पक्षबाट मास — चन्द्रका कला कसरी बन्छन् भन्ने चलचित्र सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रको आपसी गति मा छ।

सुधार नभएको शुद्ध चान्द्र पात्रो इस्लामी पात्रो हो। त्यसको मूल्य — र नेपाली चलनले चन्द्रलाई सूर्यसँग किन बाँध्छ — सौर, चान्द्र र चान्द्र–सौर मा छ। बाँध्ने साधन अधिक र क्षय मास हो।

एक औंसीदेखि अर्को औंसीसम्मको अवधिलाई सांयोगिक मास भनिन्छ। यसको औसत लम्बाइ हो:

यी दुई किन फरक? किनभने चन्द्रले पृथ्वीको एक फेरो पूरा गर्दा पृथ्वी आफैँ सूर्यको वरिपरि झन्डै २७° अघि बढिसकेको हुन्छ। सूर्यसँगको उही कोणमा फर्किन चन्द्रले थप दुई दिनजति पछ्याउनुपर्छ।

चान्द्र मासमा ३० तिथि हुन्छन् र दिन झन्डै २९.५३ मात्र। तिथि २४ घण्टाको किन हुँदैन, र कहिले दोहोरिन्छ वा हराउँछ, तिथि २४ घण्टाको किन हुँदैन र तिथि वृद्धि र क्षय मा छ।

चान्द्र मासका नाम त्यो महिनाको पूर्णिमामा चन्द्र कुन नक्षत्रमा पर्छ भन्नेबाट आएका हुन्।

नेपाली पात्रोका महिनाका नाम यिनै हुन् — तर तिनको लम्बाइ चान्द्र मासले होइन, सूर्यको राशि–गतिले तय गर्छ। नाम चन्द्रबाट, गते सूर्यबाट।