क्रान्तिवृत्त
सूर्यको वार्षिक मार्ग — राशि र नक्षत्र यसैमा नापिन्छन्।
क्रान्तिवृत्त — सूर्यको बाटो
One line, everything on itक्रान्तिवृत्त आकाशमा सूर्यले वर्षभरि पछ्याउने मार्ग हो। वास्तवमा यो पृथ्वीको कक्षीय तललाई आकाशमा प्रक्षेपित गरेको रेखा हो।
पञ्चाङ्गका झन्डै सबै नाप यही रेखामा हुन्छन् — राशि यसैलाई १२ भाग गरेर, नक्षत्र २७ भाग गरेर, र तिथि यसैमा दुई पिण्डको दूरी नापेर।
बाहिरी १२ राशि र २७ नक्षत्रको ग्रिडले पृथ्वीबाट देखिने सूर्यको स्थिति देखाउँछ — सूर्य नयाँ राशि वा नक्षत्रमा प्रवेश गर्दा ग्रिड सीमा पार हुन्छ (सङ्क्रान्ति)। पृथ्वीले सूर्यको १ फेरो (~३६५ दिन) लगाउँदा चन्द्रले ~१२.४ फेरो लगाउँछ — त्यसैले १२ चान्द्र महिना सकिँदा वर्ष ~११ दिन बाँकी रहन्छ, जसले अधिक मास जन्माउँछ।
क्रान्तिवृत्त र त्यसमा बाँडिएका राशि खण्ड।
नाम कहाँबाट आयो
Eclipse lineअङ्ग्रेजी ecliptic शब्द eclipse सँग जोडिएको छ — र यो संयोग होइन।
ग्रहण त्यतिबेला मात्र लाग्छ जब चन्द्र क्रान्तिवृत्तमै हुन्छ। चन्द्रको कक्ष ~५° ढल्केको भएकाले यो प्रायः क्रान्तिवृत्तभन्दा माथि वा तल हुन्छ; क्रान्तिवृत्त छुने दुई बिन्दु नै पात (राहु–केतु) हुन्।
संस्कृत नाम क्रान्तिवृत्त पनि अर्थपूर्ण छ — “क्रान्ति” (declination) को वृत्त, अर्थात् जुन रेखामा हिँड्दा सूर्यको क्रान्ति बदलिन्छ।
सबै ग्रह यसकै नजिक
A flat solar systemसूर्य ठ्याक्कै क्रान्तिवृत्तमा हिँड्छ। चन्द्र र ग्रह यसको नजिक रहन्छन् — किनभने सौर्यमण्डल झन्डै समतल छ।
| पिण्ड | क्रान्तिवृत्तबाट विचलन |
|---|---|
| सूर्य | 0° (परिभाषाबाटै / by definition) |
| चन्द्र | ±5.1° |
| बुध | ±7.0° |
| शुक्र | ±3.4° |
| मंगल | ±1.9° |
| बृहस्पति | ±1.3° |
| शनि | ±2.5° |
यसैले क्रान्तिवृत्तको दुवैतिर ~९° को पट्टीभित्र सबै परम्परागत ग्रह अटाउँछन् — त्यही पट्टी राशि पट्टी (zodiac belt) हो।
यही समतलपनले पञ्चाङ्गलाई सम्भव बनाउँछ। यदि ग्रह जताततै छरिएका हुन्थे भने एउटै रेखीय राशिचक्रले तिनको स्थान वर्णन गर्न सकिँदैनथ्यो।
