राशि पट्टी

राशि पट्टी क्रान्तिवृत्तको दुवैतिर फैलिएको आकाशको एउटा पट्टी हो। सूर्य, चन्द्र र सबै परम्परागत ग्रह यसैभित्र रहन्छन्।

पट्टीको चौडाइ चन्द्र र ग्रहको अधिकतम विचलनले तय गर्छ — प्रायः ८°–९° दुवैतिर मानिन्छ।

        ┌─────────────────────────────────┐  +9°
        │                                 │
────────┼─────── क्रान्तिवृत्त / ecliptic ──┼──────  0°
        │                                 │
        └─────────────────────────────────┘  −9°
         ☉ ☾ ☿ ♀ ♂ ♃ ♄  सबै यहीँभित्र / all stay inside

  मेष   वृषभ  मिथुन  कर्क  …  मीन
  ├─30°─┼─30°─┼─30°─┼─30°─┼ … ┤

पट्टीभित्र कुनै पिण्डको स्थान दुई सङ्ख्याले पूर्ण हुन्छ — पट्टीको लम्बाइमा कति, र क्रान्तिवृत्तबाट कति टाढा।

तिथि गणना गर्दा चन्द्रको शर बेवास्ता गरिन्छ — केवल देशान्तर लिइन्छ। यो जायज सरलीकरण हो, किनभने तिथि क्रान्तिवृत्तमा प्रक्षेपित कोणान्तरले परिभाषित छ।

तर ग्रहणका लागि शर नै सबथोक हो — चन्द्र क्रान्तिवृत्तबाट कति टाढा छ भन्नेले ग्रहण लाग्छ कि लाग्दैन तय गर्छ।

परम्परागत ज्योतिषका नौ ग्रह — सूर्य, चन्द्र, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु, केतु — सबै राशि पट्टीभित्रै रहन्छन्।

यो संयोग होइन। यी सबै पृथ्वीको कक्षीय तलको नजिकै घुम्छन् (वा राहु–केतुको हकमा त्यही तलसँग सम्बन्धित बिन्दु हुन्)। सौर्यमण्डलको समतलपन नै यसको कारण हो।

आधुनिक कालमा पत्ता लागेका युरेनस, नेप्च्युन र प्लुटो पनि यही पट्टीको नजिकै हुन्छन् (प्लुटो केही बाहिर पनि जान्छ)। तर परम्परागत नौ ग्रहको सूचीमा तिनी समावेश छैनन्, किनभने खुला आँखाले देखिँदैनन्।

अर्थात् “नौ ग्रह” को सूची खुला आँखाले देखिने, राशि पट्टीभित्र हिँड्ने पिण्डहरूको सूची हो — त्यो युगको अवलोकन क्षमताको इमानदार प्रतिबिम्ब।