पृथ्वीबाट आकाश कसरी घुमेको देखिन्छ
दैनिक घुर्णन, ध्रुव र अक्षांशअनुसार आकाशको फरक दृश्य।
आकाश घुमेको देखिनु
15° an hourरातभर आकाश हेर्दा सबै तारा पूर्वबाट पश्चिमतिर सर्दै गरेको देखिन्छ — प्रति घण्टा १५° का दरले। वास्तवमा घुम्ने पृथ्वी हो, तर देखिने प्रभाव उही हो।
सबै तारा आकाशीय ध्रुवको वरिपरि वृत्तमा घुमेको देखिन्छ। ध्रुव नजिकका तारा सानो वृत्त बनाउँछन्; टाढाका ठूलो।
अक्षांशले दृश्य बदल्छ
Pole altitude = your latitudeएउटा सुन्दर नियम — आकाशीय ध्रुवको उचाइ ठ्याक्कै तपाईंको अक्षांश बराबर हुन्छ। काठमाडौँ (२७.७° उत्तर) मा ध्रुव तारा क्षितिजभन्दा २७.७° माथि देखिन्छ।
| स्थान | अक्षांश | आकाश कस्तो देखिन्छ |
|---|---|---|
| उत्तरी ध्रुव | 90°N | तारा क्षितिजसमानान्तर घुम्छन् — कुनै उदाउँदैन, अस्ताउँदैन। |
| काठमाडौँ | 27.7°N | तारा छड्के उदाउँछन्; उत्तरका केही कहिल्यै अस्ताउँदैनन्। |
| विषुवत् रेखा | 0° | तारा ठाडो उदाउँछन्; पूरै आकाश वर्षभरि देखिन्छ। |
यसैले नाविकहरूले ध्रुव ताराको उचाइ नापेर आफ्नो अक्षांश पत्ता लगाउँथे — शताब्दीयौँसम्म यो नै सबैभन्दा भरपर्दो विधि थियो।
परिध्रुवीय तारा
The ones that never setध्रुव नजिकका केही तारा कहिल्यै अस्ताउँदैनन् — तिनको वृत्त पूरै क्षितिजभन्दा माथि पर्छ। यिनलाई परिध्रुवीय तारा भनिन्छ।
परिध्रुवीय सीमा / circumpolar limit: क्रान्ति / declination > (90° − अक्षांश / latitude) काठमाडौँ / Kathmandu (27.7°N): क्रान्ति / dec > 62.3° → कहिल्यै अस्ताउँदैन / never sets क्रान्ति / dec < −62.3° → कहिल्यै उदाउँदैन / never rises अर्थात् काठमाडौँबाट दक्षिणी आकाशको एउटा भाग कहिल्यै देखिँदैन so a portion of the southern sky is never visible from Kathmandu
अक्षांशले आकाशको कति भाग देखिन्छ भन्ने तय गर्छ।
यही कारण सप्तर्षि (Big Dipper) नेपालबाट वर्षभरि देखिन्छ भने क्रक्स (Southern Cross) कहिल्यै देखिँदैन। भारतीय परम्परामा सप्तर्षिको केन्द्रीय स्थान हुनुको कारण पनि यही हो।
अयन चलनका कारण कुन तारा परिध्रुवीय हुन्छन् भन्ने पनि सहस्राब्दीमा बदलिन्छ — प्राचीन ग्रन्थमा उल्लेख भएका तारा आजको आकाशमा फरक स्थानमा हुन सक्छन्।
