आकाशमा सूर्य र ग्रहको देखिने गति

रातभर आकाश हेर्दा सबै तारा पूर्वबाट पश्चिमतिर सर्दै गरेको देखिन्छ — प्रति घण्टा १५° का दरले। वास्तवमा घुम्ने पृथ्वी हो, तर देखिने प्रभाव उही हो।

सबै तारा आकाशीय ध्रुवको वरिपरि वृत्तमा घुमेको देखिन्छ। ध्रुव नजिकका तारा सानो वृत्त बनाउँछन्; टाढाका ठूलो।

एउटा सुन्दर नियम — आकाशीय ध्रुवको उचाइ ठ्याक्कै तपाईंको अक्षांश बराबर हुन्छ। काठमाडौँ (२७.७° उत्तर) मा ध्रुव तारा क्षितिजभन्दा २७.७° माथि देखिन्छ।

यसैले नाविकहरूले ध्रुव ताराको उचाइ नापेर आफ्नो अक्षांश पत्ता लगाउँथे — शताब्दीयौँसम्म यो नै सबैभन्दा भरपर्दो विधि थियो।

ध्रुव नजिकका केही तारा कहिल्यै अस्ताउँदैनन् — तिनको वृत्त पूरै क्षितिजभन्दा माथि पर्छ। यिनलाई परिध्रुवीय तारा भनिन्छ।

यही कारण सप्तर्षि नेपालबाट वर्षभरि देखिन्छ भने क्रक्स कहिल्यै देखिँदैन। वैदिक परम्परामा सप्तर्षिको केन्द्रीय स्थान हुनुको कारण पनि यही हो।

अयन चलनका कारण कुन तारा परिध्रुवीय हुन्छन् भन्ने पनि सहस्राब्दीमा बदलिन्छ — प्राचीन ग्रन्थमा उल्लेख भएका तारा आजको आकाशमा फरक स्थानमा हुन सक्छन्।

राशि पट्टी क्रान्तिवृत्तको दुवैतिर फैलिएको आकाशको एउटा पट्टी हो। सूर्य, चन्द्र र सबै परम्परागत ग्रह यसैभित्र रहन्छन्।

पट्टीको चौडाइ चन्द्र र ग्रहको अधिकतम विचलनले तय गर्छ — प्रायः ८°–९° दुवैतिर मानिन्छ।

पट्टीको बीचको रेखा र त्यसका राशि–नक्षत्र खण्ड क्रान्तिवृत्त मा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

पट्टीभित्र कुनै पिण्डको स्थान दुई सङ्ख्याले पूर्ण हुन्छ — पट्टीको लम्बाइमा कति, र क्रान्तिवृत्तबाट कति टाढा।

तिथि गणना गर्दा चन्द्रको शर बेवास्ता गरिन्छ — केवल देशान्तर लिइन्छ। यो जायज सरलीकरण हो, किनभने तिथि क्रान्तिवृत्तमा प्रक्षेपित कोणान्तरले परिभाषित छ।

तर ग्रहणका लागि शर नै सबथोक हो — चन्द्र क्रान्तिवृत्तबाट कति टाढा छ भन्नेले ग्रहण लाग्छ कि लाग्दैन तय गर्छ।

परम्परागत ज्योतिषका नौ ग्रह — सूर्य, चन्द्र, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु, केतु — सबै राशि पट्टीभित्रै रहन्छन्।

यो संयोग होइन। यी सबै पृथ्वीको कक्षीय तलको नजिकै घुम्छन् (वा राहु–केतुको हकमा त्यही तलसँग सम्बन्धित बिन्दु हुन्)। सौर्यमण्डलको समतलपन नै यसको कारण हो।

आधुनिक कालमा पत्ता लागेका युरेनस, नेप्च्युन र प्लुटो पनि यही पट्टीको नजिकै हुन्छन् (प्लुटो केही बाहिर पनि जान्छ)। तर परम्परागत नौ ग्रहको सूचीमा तिनी समावेश छैनन्, किनभने खुला आँखाले देखिँदैनन्।

अर्थात् “नौ ग्रह” को सूची खुला आँखाले देखिने, राशि पट्टीभित्र हिँड्ने पिण्डहरूको सूची हो — त्यो युगको अवलोकन क्षमताको इमानदार प्रतिबिम्ब।