खगोलीय गोला
आकाशलाई गोलाकार मानी स्थान नाप्ने ढाँचा।
आकाशलाई गोला मान्नु
A useful fictionतारा फरक–फरक दूरीमा छन् — कुनै केही प्रकाशवर्ष, कुनै हजारौँ। तर आकाश हेर्दा सबै एउटै गुम्बजमा टाँसिएका जस्तै देखिन्छन्।
खगोलीय गोला यही देखिने अवस्थालाई औपचारिक बनाउँछ: पृथ्वीलाई केन्द्रमा राखेर अनन्त त्रिज्याको काल्पनिक गोला कल्पना गर्नु, र हरेक पिण्डलाई त्यसको सतहमा एउटा बिन्दु मान्नु।
दूरी हटाइदिँदा प्रश्न सरल हुन्छ — “त्यो कति टाढा छ” होइन, “त्यो कुन दिशामा छ”। पात्रो गणनाका लागि दिशा नै पर्याप्त छ।
गोलाका मुख्य रेखा
Landmarks on the dome| रेखा / बिन्दु | के हो |
|---|---|
| खगोलीय विषुवत् रेखा | पृथ्वीको विषुवत् रेखा आकाशमा प्रक्षेपित। |
| क्रान्तिवृत्त | सूर्यको वार्षिक मार्ग — विषुवत् रेखासँग २३.४४° ढल्केको। |
| आकाशीय ध्रुव | पृथ्वीको अक्ष सोझै पुग्ने दुई बिन्दु। |
| क्षितिज | अवलोकनकर्ताको स्थानले तय गर्ने रेखा — स्थानसापेक्ष। |
| याम्योत्तर | उत्तर, शिरोबिन्दु र दक्षिण जोड्ने वृत्त। |
| शिरोबिन्दु | अवलोकनकर्ताको ठीक माथिको बिन्दु। |
बाहिरी १२ राशि र २७ नक्षत्रको ग्रिडले पृथ्वीबाट देखिने सूर्यको स्थिति देखाउँछ — सूर्य नयाँ राशि वा नक्षत्रमा प्रवेश गर्दा ग्रिड सीमा पार हुन्छ (सङ्क्रान्ति)। पृथ्वीले सूर्यको १ फेरो (~३६५ दिन) लगाउँदा चन्द्रले ~१२.४ फेरो लगाउँछ — त्यसैले १२ चान्द्र महिना सकिँदा वर्ष ~११ दिन बाँकी रहन्छ, जसले अधिक मास जन्माउँछ।
किन आजसम्म प्रयोगमा छ
Not obsoleteखगोलीय गोला “पुरानो” अवधारणा होइन — आधुनिक खगोलशास्त्रले पनि यही प्रयोग गर्छ, किनभने दूरबीन ताकाउन दूरी होइन दिशा चाहिन्छ।
सूचीहरूले पिण्डको स्थान गोलाकार समन्वयमै दिन्छन् — विषुवांश र क्रान्ति, वा देशान्तर र शर। दूरी छुट्टै जानकारी हो, स्थानको अंश होइन।
पञ्चाङ्गका सबै परिमाण — राशि, नक्षत्र, तिथि, लग्न — यही गोलामाथिका कोण हुन्। त्यसैले पञ्चाङ्ग बुझ्नु भनेको यो गोला बुझ्नु हो।
