आकाशीय गोला र निर्देशाङ्क प्रणाली

तारा फरक–फरक दूरीमा छन् — कुनै केही प्रकाशवर्ष, कुनै हजारौँ। तर आकाश हेर्दा सबै एउटै गुम्बजमा टाँसिएका जस्तै देखिन्छन्।

खगोलीय गोला यही देखिने अवस्थालाई औपचारिक बनाउँछ: पृथ्वीलाई केन्द्रमा राखेर अनन्त त्रिज्याको काल्पनिक गोला कल्पना गर्नु, र हरेक पिण्डलाई त्यसको सतहमा एउटा बिन्दु मान्नु।

दूरी हटाइदिँदा प्रश्न सरल हुन्छ — “त्यो कति टाढा छ” होइन, “त्यो कुन दिशामा छ”। पात्रो गणनाका लागि दिशा नै पर्याप्त छ।

क्रान्तिवृत्त र त्यसमा बाँडिएका राशि–नक्षत्र खण्ड तल क्रान्तिवृत्तको अध्यायमा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

खगोलीय गोला “पुरानो” अवधारणा होइन — आधुनिक खगोलशास्त्रले पनि यही प्रयोग गर्छ, किनभने दूरबीन ताकाउन दूरी होइन दिशा चाहिन्छ।

सूचीहरूले पिण्डको स्थान गोलाकार समन्वयमै दिन्छन् — विषुवांश र क्रान्ति, वा देशान्तर र शर। दूरी छुट्टै जानकारी हो, स्थानको अंश होइन।

पञ्चाङ्गका सबै परिमाण — राशि, नक्षत्र, तिथि, लग्न — यही गोलामाथिका कोण हुन्। त्यसैले पञ्चाङ्ग बुझ्नु भनेको यो गोला बुझ्नु हो।

खगोलीय विषुवत् रेखा पृथ्वीको विषुवत् रेखालाई आकाशसम्म फैलाएर बनेको काल्पनिक वृत्त हो। यो पृथ्वीको घुर्णनसँग बाँधिएको छ, कक्षसँग होइन।

दुई वृत्त २३.४४° को कोणमा भेटिन्छन् — यही कोण अक्ष झुकाव हो, र यिनी काटिने दुई बिन्दु नै विषुव हुन्।

सूर्यले यो रेखा वर्षमा दुई पटक काट्छ। सूर्यको क्रान्ति वर्षभरि कसरी ओहोरदोहोर गर्छ भन्ने वक्र विषुव र अयनान्त मा छ।

वसन्त विषुव बिन्दु विशेष छ — यो दुवै समन्वय प्रणालीको शून्य बिन्दु हो। क्रान्तिवृत्तीय देशान्तर र विषुवांश दुवै यहीँबाट गनिन्छन्।

तर यो बिन्दु स्थिर छैन — अयन चलनका कारण यो ताराको सापेक्ष प्रति वर्ष ~५० विकला सर्छ। यही सरणले (एउटै आकाश, दुई राशिचक्र) सायन र निरयन प्रणालीलाई अलग गर्छ।

पञ्चाङ्ग गणनाले दुवै प्रणाली प्रयोग गर्छ, फरक चरणमा — र बीच–बीचमा एउटाबाट अर्कोमा रूपान्तरण गर्दै।

यसैले एउटै दिनको पञ्चाङ्ग बनाउन engine ले दुवै समन्वय प्रणाली र तिनबीचको रूपान्तरण चलाइरहेको हुन्छ — अक्ष झुकाव २३.४४° ले जोड्ने काम गर्छ।

क्रान्तिवृत्त आकाशमा सूर्यले वर्षभरि पछ्याउने मार्ग हो। वास्तवमा यो पृथ्वीको कक्षीय तललाई आकाशमा प्रक्षेपित गरेको रेखा हो।

पञ्चाङ्गका झन्डै सबै नाप यही रेखामा हुन्छन् — राशि यसैलाई १२ भाग गरेर, नक्षत्र २७ भाग गरेर, र तिथि यसैमा दुई पिण्डको दूरी नापेर।

अङ्ग्रेजी ecliptic शब्द eclipse सँग जोडिएको छ — र यो संयोग होइन।

ग्रहण त्यतिबेला मात्र लाग्छ जब चन्द्र क्रान्तिवृत्तमै हुन्छ। चन्द्रको कक्ष ~५° ढल्केको भएकाले यो प्रायः क्रान्तिवृत्तभन्दा माथि वा तल हुन्छ; क्रान्तिवृत्त छुने दुई बिन्दु नै पात (राहु–केतु) हुन्।

संस्कृत नाम क्रान्तिवृत्त पनि अर्थपूर्ण छ — “क्रान्ति” को वृत्त, अर्थात् जुन रेखामा हिँड्दा सूर्यको क्रान्ति बदलिन्छ।

सूर्य ठ्याक्कै क्रान्तिवृत्तमा हिँड्छ। चन्द्र र ग्रह यसको नजिक रहन्छन् — किनभने सौर्यमण्डल झन्डै समतल छ।

यसैले क्रान्तिवृत्तको दुवैतिर ~९° को पट्टीभित्र सबै परम्परागत ग्रह अटाउँछन् — त्यही पट्टी राशि पट्टी (zodiac belt) हो।

यही समतलपनले पञ्चाङ्गलाई सम्भव बनाउँछ। यदि ग्रह जताततै छरिएका हुन्थे भने एउटै रेखीय राशिचक्रले तिनको स्थान वर्णन गर्न सकिँदैनथ्यो।

विषुवांश विषुवत् प्रणालीको देशान्तर हो — वसन्त विषुव बिन्दुबाट पूर्वतिर नापिने। यसको विचित्रता — यो प्रायः अंशमा होइन, घण्टामा दिइन्छ।

घण्टामा किन? किनभने यसले अवलोकनलाई सिधै काम लाग्ने बनाउँछ — दुई ताराको विषुवांश २ घण्टा फरक छ भने दोस्रो तारा याम्योत्तर पार गर्न २ घण्टा पर्खनुपर्छ।

विषुवत् रेखामा नापिने देशान्तर नै विषुवांश — माथि क्रान्तिवृत्तमा देखिएको देशान्तरभन्दा फरक ढाँचा।

दुवै वसन्त विषुवबाट सुरु हुन्छन्, त्यसैले भ्रम सजिलै हुन्छ। तर यी फरक तलमा नापिन्छन्।

दुवै विषुवमा मिल्छन् (०° = ०h) र १८०° = १२h मा पनि। बीचमा भने ती फरक हुन्छन् — अक्ष झुकावले गर्दा।

तिथि र नक्षत्रका लागि विषुवांश चाहिँदैन। तर लग्न निकाल्न यो अनिवार्य हुन्छ।

कारण — लग्न भनेको क्षितिजमा उदाउँदै गरेको बिन्दु हो, र क्षितिज पृथ्वीको घुर्णनसँग जोडिएको छ, कक्षसँग होइन। त्यसैले प्रश्न विषुवत् प्रणालीमा सोध्नुपर्छ, अनि उत्तरलाई फेरि क्रान्तिवृत्तीय राशिमा बदल्नुपर्छ।

दुई प्रणाली कहाँ काटिन्छन् भन्ने चित्र माथि खगोलीय विषुवत् रेखाको अध्यायमा छ।

पञ्चाङ्गले मुख्यतः क्रान्तिवृत्तीय समन्वय (देशान्तर) प्रयोग गर्छ, तर सूर्योदय जस्ता कुरा गणना गर्न विषुवत् समन्वय (क्रान्ति) चाहिन्छ।

दुईबीच रूपान्तरण अक्ष झुकाव २३.४४° प्रयोग गरेर गरिन्छ — गणनामा यो चरण अनिवार्य हुन्छ।

नाक्षत्र काल ताराको घडी हो। पृथ्वी ताराको सापेक्ष एक फेरो २३ घण्टा ५६ मिनेट ४ सेकेन्डमा घुम्छ — यो नाक्षत्र दिन हो। तर त्यति बेरमा पृथ्वी कक्षमा अलिकति अघि बढिसक्ने हुनाले सूर्यलाई फेरि उही ठाउँमा ल्याउन झन्डै ४ मिनेट थप घुम्नुपर्छ — त्यो २४ घण्टाको सौर दिन हो (निर्देशित भ्रमणमा यो चरणबद्ध छ)। यहाँको कुरा त्यसले आकाशमा के गर्छ भन्ने हो।

व्यावहारिक अर्थ — कुनै तारा आज राति ९:०० बजे जुन ठाउँमा देखिन्छ, भोलि त्यही ठाउँमा ८:५६ बजे नै पुगिसक्छ। हरेक दिन ~४ मिनेट अगाडि।

घुम्दै गरेको पृथ्वीको चित्र आकाश घुमेको किन देखिन्छ? मा छ।

नाक्षत्र काल लग्न गणनाको आधार हो। लग्न भनेको कुनै क्षणमा पूर्वी क्षितिजमा उदाउँदै गरेको राशि — र त्यो कुन राशि हो भन्ने कुरा त्यो क्षणमा आकाश कति घुमेको छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ।

त्यो घुमाइ सूर्यको घडीले होइन, ताराको घडीले नापिन्छ। त्यसैले जन्म कुण्डली बनाउँदा जन्मको स्थानीय नाक्षत्र काल निकाल्नु पहिलो चरण हो।

• 1.जन्मको समय र मिति — कुन क्षणको आकाश चाहिएको हो।
• 2.→ स्थानीय नाक्षत्र काल — यसका लागि देशान्तर चाहिन्छ।
• 3.→ पूर्वी क्षितिजमा कुन देशान्तर उदाउँदै छ — यसका लागि अक्षांश चाहिन्छ।
• 4.→ लग्न र बाह्र भाव — कुण्डलीको जग।

एक दिनमा पूरै राशिचक्र क्षितिजबाट उदाउँछ। बाह्र राशि, चौबीस घण्टा — त्यसैले औसतमा हरेक दुई घण्टामा लग्न बदलिन्छ।

तर “औसतमा” भन्ने शब्द महत्त्वपूर्ण छ। क्रान्तिवृत्त क्षितिजसँग ढल्केको हुनाले कुनै राशि छिटो उदाउँछ, कुनै ढिलो — र यो फरक अक्षांशसँगै बढ्दै जान्छ। काठमाडौँ (२७.७° उत्तर) मा यो फरक उल्लेख्य हुन्छ।

यही कारण जन्म समय केही मिनेट फरक पर्दा पनि लग्न बदलिन सक्छ — र त्यससँगै पूरै कुण्डलीको भाव संरचना।