सौर वर्ष र यसको मापन

सौर वर्षको परिभाषा दिन गनेर होइन, कोण नापेर दिइन्छ: सूर्य क्रान्तिवृत्तमा ३६०° पूरा गरेर सुरुको बिन्दुमा फर्किँदा एक वर्ष पूरा हुन्छ।

यसै कारण वर्षमा दिनको सङ्ख्या पूर्णाङ्क हुँदैन। पृथ्वीले परिक्रमा पूरा गर्दा घुर्णनको सङ्ख्या ठ्याक्कै मिल्ने कुनै कारण छैन — र मिल्दैन पनि।

पृथ्वीबाट हेर्दा यही परिक्रमा सूर्यको राशिचक्र यात्रा बनेर देखिन्छ — परिक्रमाको चित्र सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रको आपसी गति मा छ।

पृथ्वीबाट हेर्दा सूर्य ताराको पृष्ठभूमिमा दिनको झन्डै १° का दरले पूर्वतिर सर्दै जान्छ।

यो ०.९५°–१.०२° को घटबढ सानो देखिन्छ, तर यसैले नेपाली महिनाको लम्बाइ तय गर्छ। सूर्य ढिलो हिँड्दा राशि पार गर्न बढी दिन लाग्छ — त्यसैले असार `३२` दिनको र पुष `२९` दिनको हुन सक्छ (महिना २९–३२ दिनका किन)।

“सुरुको बिन्दु” तारा हो कि विषुव — त्यो अर्को अध्याय सायन र निरयन वर्ष को विषय हो। नेपाली वर्ष मेषको निरयन फिर्ती हो; ग्रेगोरियन वर्ष विषुवको सायन फिर्ती। दुवै सँगै स्थिर रहँदैनन्, त्यसैले ऋतु सर्छ।

वर्ष, महिना र ऋतु हामी कसरी तय गर्छौँ? यो पाठ त्यही प्रश्नबाट सुरु हुन्छ। पृथ्वीको परिक्रमा एउटै हो, तर त्यसलाई नाप्ने घडी तीन किसिमका छन् — र तीनवटा छुट्याएर बुझेपछि मात्र वि.सं. किन निरयन छ, बैशाख १ किन अप्रिलमा पर्छ, र माघे सङ्क्रान्ति र उत्तरायण किन फरक छन् भन्ने कुरा आफैँ खुल्छ।

सूर्य घुमेर उही ठाउँमा फर्किन लाग्ने समय नै एक वर्ष हो। तर “उही ठाउँ” दुई तरिकाले नाप्न सकिन्छ — ऋतुले (वसन्त विषुव) वा ताराले (मेष राशिको सुरु)। ऋतुले नापेको वर्ष सायन, ताराले नापेको निरयन। दुईबीच वर्षमा जम्मा २० मिनेटको फरक हुन्छ, तर १,७०० वर्षमा त्यो जम्मा भएर २४ दिन पुगिसकेको छ।

एक वाक्यमा सम्झनुहोस्: सायन = ऋतु, निरयन = तारा। कुनै गलत होइन — प्रश्न केवल “के स्थिर राख्ने?” भन्ने हो। नेपाली पात्रोले तारा स्थिर राखेको छ।

“सूर्य वरिपरि पृथ्वीको एक फेरो” — वर्षको यो परिभाषा अधुरो छ। फेरो पूरा भयो भनेर कुन बिन्दुमा फर्केपछि भन्ने? त्यही बिन्दुको छनोटले दुई फरक वर्ष बनाउँछ: सायन वर्ष र निरयन वर्ष।

तारा आफ्नै ठाउँमा छन्, तर वसन्त विषुव बिन्दु स्थिर छैन। पृथ्वीको अक्ष लट्टुझैँ बिस्तारै घुम्छ (अयन चलन, एक फेरो ≈ २६,००० वर्ष), र विषुव बिन्दु हरेक वर्ष तारापुञ्जको सापेक्ष करिब ५०″ पछाडि सर्छ।

विषुव बिन्दु सूर्यलाई भेट्न अगाडि आउँछ, त्यसैले सूर्य विषुवमा अलि चाँडै पुग्छ — ताराको बिन्दुसम्म पुग्न भने पूरै फेरो लगाउनुपर्छ। त्यही ५०″ पार गर्न सूर्यलाई करिब २० मिनेट लाग्छ, र सायन वर्ष निरयन वर्षभन्दा त्यति नै छोटो हुन्छ।

सम्झनुहोस्: तारा सर्दैनन्, विषुव बिन्दु सर्छ — वर्षमा ५०″। त्यही सानो सराइले हरेक वर्ष २० मिनेटको फरक ल्याउँछ। माथिका दुई गणना छुट्टै प्रणाली हुन्: आधुनिक मापन र सूर्य सिद्धान्तको परम्परागत वर्ष।

विक्रम सम्वत् निरयन सौर पात्रो हो। हरेक महिना सूर्य निरयन राशिमा पस्ने क्षण (सङ्क्रान्ति) बाट सुरु हुन्छ, र वर्ष निरयन मेषमा पस्ने क्षण (मेष सङ्क्रान्ति) बाट। अनि ई.सं. सायन पात्रो हो। त्यसैले दुई पात्रोबीचको सम्बन्ध हरेक वर्ष अलिकति सर्छ।

ई.सं.को लीप वर्षले गर्दा मिति वर्षैपिच्छे १३–१५ बीच उफ्रिन्छ, तर औसत एकातिर मात्र सर्छ: करिब ७० वर्षमा एक दिन पछि। माथिको हिसाबले भनेको ठ्याक्कै यही हो — निरयन वर्ष ई.सं.को सायन वर्षभन्दा हरेक वर्ष ~२० मिनेट लामो। वि.सं. र ई.सं.बीच स्थिर फरक किन छैन भन्ने एउटा कारण यही हो (स्थिर फरक किन हुँदैन)।

बैशाख भनेको सूर्य निरयन मेषमा रहने समय हो, साउन कर्कटमा रहने समय। सङ्क्रान्ति दिनको कुन बेला पर्छ भन्ने नियमले महिनाको पहिलो दिन तय गर्छ, त्यसैले महिनाको किनारा ठ्याक्कै सङ्क्रान्तिको क्षणसँग नभई एक दिनसम्म यता–उता पर्न सक्छ।

परम्परागत पात्रो सूर्य सिद्धान्तको वर्ष (३६५.२५८८ दिन) ले, र आधुनिक दृक् पात्रो (यो एपसहित, लाहिरी अयनांशमा) मापन गरिएको निरयन वर्षले चल्छन्। दुवै निरयन हुन् — फरक सङ्क्रान्तिको समयमा केही घण्टाको मात्र पर्छ, ऋतुसँगको सम्बन्धमा होइन।

फरकको भौतिक कारण माथि सायन र निरयन वर्ष मा आयो — विषुव बिन्दु वर्षमा ५०″ पछाडि सर्छ। यहाँ त्यसको पात्रोमा पर्ने नतिजा: दुई “वर्ष”बीच प्रति वर्ष झन्डै २० मिनेट मात्र छुट्छ, तर यही सानो फरकले वैदिक र पश्चिमी पात्रोलाई अलग बाटोमा लैजान्छ।

ग्रेगोरियन पात्रोले वर्ष विषुवबाट गन्छ, वि.सं.ले ताराबाट। त्यसैले वि.सं.को हरेक मिति ऋतुको तुलनामा वर्षेनि करिब २० मिनेट ढिलो पर्छ — झन्डै ७१ वर्षमा एक दिन। एक वर्षमा यो देखिँदैन; शताब्दीऔँमा जम्मा भएर मात्र देखिन्छ।

यही कारण नेपाली नयाँ वर्ष बिस्तारै पछाडि सर्दै छ। २८५ ई.मा यो विषुवकै दिन पर्थ्यो; आज २४ दिन पछि; ४,४०० ई.तिर यो जुन महिनामा पुग्नेछ।

भौतिक रूपमा नाक्षत्र वर्ष पृथ्वीको वास्तविक परिक्रमा काल हो। तर व्यावहारिक रूपमा सायन वर्ष ले ऋतु दिन्छ — र मानव जीवन ऋतुमा चल्छ।

ग्रेगोरियनको लीप वर्ष नियम सायन वर्षलाई पछ्याउन बनाइएको हो। यदि यसले नाक्षत्र वर्ष पछ्याएको भए ऋतु बिस्तारै सर्दै जान्थे — ठ्याक्कै निरयन पात्रोमा भइरहेकोजस्तै।