बि.सं. र ई.सं.बीच स्थिर फरक किन हुँदैन
“५६–५७ वर्ष अगाडि” अनुमान मात्र हो। मिति = वर्ष + महिना + गते, र प्रत्येकको सीमा फरक नियमले तय हुन्छ।
“५६–५७ वर्ष अगाडि” — कति सही?
A useful approximationप्रायः भनिन्छ — “बि.सं. ई.सं.भन्दा ५६ वा ५७ वर्ष अगाडि छ।” यो उपयोगी अनुमान हो, तर पूर्ण पात्रो नियम होइन।
दुई पात्रोबीचको सम्बन्ध कुनै एक स्थिराङ्क घटाउने काम मात्र होइन, किनभने मितिका कम्तीमा तीन अंश हुन्छन्:
वर्षको सङ्ख्या झन्डै ५६–५७ ले फरक भए पनि, मितिको ठ्याक्कै सम्बन्ध प्रत्येक पात्रोले आफ्नो महिना र वर्षको सीमा कसरी परिभाषित गर्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ। बैशाख १ अप्रिल मध्यमा पर्ने हुनाले जनवरी–अप्रिलमा फरक ५६ हुन्छ, अप्रिल–डिसेम्बरमा ५७।
गहिरो खगोलीय कारण
Precessionपरम्परागत निरयन सौर पात्रोले सूर्यलाई तारापुञ्जको सन्दर्भमा नाप्छ। आधुनिक सायन पात्रो मूलतः ऋतु वर्षसँग बाँधिएको छ।
पृथ्वीको अक्ष बिस्तारै घुम्ने (अयन चलन) हुनाले यी दुई सन्दर्भ प्रणालीको सम्बन्ध पनि बिस्तारै बदलिन्छ। यो चक्र झन्डै २६,००० वर्षको हुन्छ — त्यसैले हजारौँ वर्षको दायरामा विषुवको स्थान तारा–राशिचक्रको सापेक्षमा उल्लेख्य रूपमा सर्छ।
पृथ्वीको अक्ष २३.५° झुकेरै रहन्छ तर लठ्ठाझैँ क्रान्तिवृत्त ध्रुव वरिपरि बिस्तारै घुम्छ — पूरा एक फेरो ~२६,००० वर्ष। त्यसैले उत्तर ध्रुवले फरक-फरक ध्रुव तारा देखाउँछ — कुनै बेला थुबन, अहिले ध्रुव, र ~१३,७८४ बि.सं. मा अभिजित। ऋतु-आधारित विषुव रेखा राशिचक्रमा घुम्दै जान्छ — यही अयन चलन ले माथिको अयनांश खाँडो बढाउँछ।
पृथ्वीको अक्षले बनाउने शङ्कु — एक फेरो पूरा हुन झन्डै २६,००० वर्ष लाग्छ।
त्यसैले निरयन सौर पात्रो र सायन पात्रोबीचको फरकलाई “एउटा पात्रो ५६ वर्ष अगाडि छ” भनेर मात्र वर्णन गर्नु अपूर्ण हुन्छ। वास्तविक फरक = सम्वत्को आरम्भ + खगोलीय सन्दर्भ + पात्रोका नियम, तीनैको संयुक्त परिणाम हो।
सौर वर्ष — एउटै परिभाषा छैन
Tropical vs sidereal yearसौर वर्षले पृथ्वीको सूर्य वरिपरिको एक परिक्रमा जनाउँछ — तर “वर्ष” नाप्ने एउटै तरिका छैन। कुन सन्दर्भमा नाप्ने भन्नेमा उत्तर फरक पर्छ।
प्रति वर्ष २० मिनेट भन्ने फरक ७२ वर्षमा झन्डै एक दिन, र २,१६० वर्षमा एक पूरै राशि (३०°) बन्छ। त्यसैले शताब्दी र सहस्राब्दीको दायरामा पात्रो बनाउँदा कुन खगोलीय सन्दर्भ चुन्यो भन्ने प्रश्न अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
बाहिरी १२ राशि ताराका सापेक्ष स्थिर छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष लट्टू झैँ घुम्दा वसन्त-विषुव (Point 0) बिस्तारै राशिचक्रमा पछाडि सर्छ — प्रति ~७२ वर्षमा १°। त्यसैले आज विषुव मीन मा छ, अनि सायन ऋतु निरयन महिनासँग बिस्तारै फरक पर्दै जान्छ।
विषुव बिन्दु तारापुञ्जको सापेक्ष बिस्तारै सर्दै — सायन र निरयन वर्षबीचको फरकको मूल।
