बि.सं. र ई.सं. कसरी फरक छन्
वर्षारम्भ, महिनाको लम्बाइ, दिनको सीमा र आधार — दुई पात्रो कहाँ–कहाँ बाझिन्छन्।
दुई पात्रो, दुई आधार
Sidereal vs tropicalबि.सं. र ई.सं. (ग्रेगोरियन) दुवैले दिन गन्छन्, तर तिनको आधार फरक छ। ग्रेगोरियन पात्रो सायन वर्षमा टेकेको छ — ऋतुचक्रसँग बाँधिएको। बि.सं. का महिना निरयन सौर गतिमा टेकेका छन् — ताराको सन्दर्भमा सूर्यको स्थिति।
यो एउटै फरकबाट तल देखाइएका बाँकी सबै फरक जन्मिन्छन्।
बिन्दुवार तुलना
Side by side| पक्ष | विक्रम सम्वत् (बि.सं.) | ग्रेगोरियन (ई.सं.) |
|---|---|---|
| आधार | निरयन सौर + चान्द्र मास नाम | सायन सौर |
| वर्षारम्भ | मेष सङ्क्रान्ति — बैशाख १ गते | १ जनवरी — खगोलीय अर्थ नभएको मिति |
| महिनाको लम्बाइ | २९–३२ दिन, सूर्यको गतिले तय | २८–३१ दिन, नियमले निर्धारित |
| महिनाको लम्बाइ स्थिर? | हुँदैन — हरेक वर्ष फरक पर्न सक्छ | हुन्छ — फेब्रुअरी बाहेक सधैँ उस्तै |
| दिनको सीमा | स्थानीय सूर्योदय (पञ्चाङ्ग परम्परा) | मध्यरात |
| अतिरिक्त एकाइ | अधिक मास — चान्द्र चक्र मिलाउन | लीप दिन — अंश मिलाउन |
| अघिल्लो वर्षको पात्रो | खगोलीय गणना चाहिन्छ | नियमबाट सिधै लेख्न सकिन्छ |
किन बि.सं. पहिल्यै लेख्न सकिँदैन
Computed, not countedग्रेगोरियन पात्रोमा जुलाईमा ३१ दिन भन्ने कुरा नियम हो — कुनै गणना चाहिँदैन। बि.सं.मा जेठमा कति दिन भन्ने प्रश्नको उत्तर सूर्य वृषभ राशिमा कति बेर बस्छ भन्नेमा निर्भर छ।
पृथ्वीको कक्ष अण्डाकार भएकाले सूर्यको देखिने गति वर्षभरि घटबढ हुन्छ। उपसौर (perihelion) नजिक सूर्य छिटो हिँड्छ, अपसौर (aphelion) नजिक ढिलो। त्यसैले कुनै राशिमा २९ दिन, कुनैमा ३२ दिनसम्म बस्छ।
सूर्य एउटा केन्द्रबिन्दु (focus) मा छ — पृथ्वी वास्तविक दीर्घवृत्तमा वामावर्त घुम्छ। नजिक हुँदा छिटो (उपसौर / हिमतिर), टाढा हुँदा ढिलो (अपसौर / ग्रीष्मतिर) — यसैले केही महिनामा दिन छिटो बित्छ। ध्रुव २३.५° ढल्किएकाले सङ्क्रान्तिमा लामो/छोटो दिन र विषुवमा बराबर दिन–रात हुन्छ।
अण्डाकार कक्षमा पृथ्वीको गति — सूर्यसँगको दूरी घटबढ हुँदा देखिने कोणीय गति पनि बदलिन्छ।
यसैले नेपाली पात्रो प्रत्येक वर्ष गणना गरेर बनाइन्छ, पुरानो पात्रो सारेर होइन। यो प्रणाली Vedic Patro भित्र कसरी चल्छ भन्ने हामी यो कसरी गणना गर्छौं मा छ।
