पात्रो तुलना र इतिहास

प्राचीन वैदिक खगोलशास्त्रको उत्पत्ति प्रारम्भिक वैदिक कालको कृषि-आधारित समाजको विकाससँग घनिष्ठ रूपमा सम्बन्धित छ। वेदहरूमा चन्द्र–सौर पात्रो, अधिक मास तथा पछि राशिचक्रलाई २८ नक्षत्रमा विभाजन गरिएको ज्ञानको उल्लेख पाइन्छ।

मयासुरद्वारा रचित सूर्य सिद्धान्त ले गोल त्रिकोणमितिमा आधारित खगोलीय गणनाहरूको परिचय गराएर वैदिक खगोलशास्त्रमा क्रान्ति ल्यायो र सिद्धान्तिक खगोलशास्त्रको नयाँ युग प्रारम्भ गर्यो। सूर्य सिद्धान्त अनुसार २८औँ कृत युगको अन्त्यमा चैत्र औंसीका दिन सूर्य, चन्द्रमा तथा सबै ग्रहहरू (राहु–केतु र अपसौरबिन्दु बाहेक) मेष राशिमा एउटै स्थानमा संयोग अवस्थामा थिए।

JPL Horizons Ephemeris System प्रयोग गरी गरिएको कम्प्युटर सिमुलेसनले देखाएको छ कि यस्तो संयोग चैत्र शुक्ल प्रतिपदाको अवसरमा पछिल्ला १६,००० वर्षमा केवल एकपटक मात्र भएको थियो, अर्थात् पू.वि.सं. ६७२२ को चैत्र शुक्ल प्रतिपदा मा।

यसबाट मयासुरले उक्त दुर्लभ ग्रहसंयोग प्रत्यक्ष रूपमा अवलोकन गरेका थिए र त्यसैलाई सूर्य सिद्धान्तको आधारकाल (Epoch) बनाएका थिए भन्ने संकेत मिल्छ।

सूर्य सिद्धान्तको पहिलो अध्यायको ५७औँ श्लोकमा “मेषादौ” ले सूर्य मेष राशिको पहिलो अंशमा रहेको जनाउँछ भने “मध्यगतः” ले ग्रहहरूको संयोगको बीचभागमा रहेको जनाउँछ। सिमुलेसन अनुसार शुक्र, शनि र चन्द्रमा सूर्यको पूर्वतर्फ थिए भने बुध, मंगल र बृहस्पति पश्चिमतर्फ थिए।

यो ग्रहसंयोग सूर्य सिद्धान्तमा वर्णित विवरणसँग अत्यन्त मेल खान्छ। यस्तो दुर्लभ घटना पछिल्ला १६,००० वर्षमा केवल एकपटक मात्र भएको देखिन्छ। यस आधारमा मयासुरले पू.वि.सं. ६७२२ मा सूर्य सिद्धान्त रचना गरेको र यसको पात्रोले वि.सं. २०७९ मा ८,८०० वर्ष पूरा गरेको मानिन्छ।

पू.वि.सं. ६७२१ भन्दा अघि पाँच वर्षको योग पात्रो र २० वर्षको चतुर्युग पात्रो प्रचलनमा थिए।

प्राचीन वैदिक खगोलविद्हरूले चतुर्युगको अवधि २० वर्षबाट बढाएर ४,८०० वर्ष बनाए र १,२०० वर्षको योग चक्र स्थापना गरे। त्यसपछि चतुर्युगको अवधि १२,००० वर्ष बनाइयो, जसमा विभिन्न युगहरूको अवधि फरक–फरक निर्धारण गरियो।

महाभारतकालभन्दा अघि एक युगको अवधि १,२०० वर्षबाट बढाएर ४३२,००० वर्ष बनाइयो भने चतुर्युगको अवधि १२,००० वर्षबाट ४३,२०,००० वर्ष पुर्‍याइयो। यसको उद्देश्य पात्रो तथा खगोलीय गणनाहरूलाई पूर्णाङ्कमा सजिलो र शुद्ध बनाउनु थियो।

वैदिक खगोलशास्त्रमा नक्षत्र व्यवस्थाको विकासक्रम बुझ्न आवश्यक छ।

वैदिक युगमा करिब पू.वि.सं. १११४४ तिर मृगशिराबाट सुरु हुने २८ नक्षत्रको प्रणाली प्रचलनमा आयो। त्यतिबेला शीत अयनान्त (Winter Solstice) मृगशिरा नक्षत्रमा पर्थ्यो।

पृथ्वीको विषुवीय पूर्वगमन (Precession of Equinoxes) का कारण शीत अयनान्त पू.वि.सं. १०१४४ मा रोहिणी र पू.वि.सं. ९१४४ मा कृत्तिकामा सरेपछि नक्षत्रहरूको क्रम पनि परिमार्जन गरियो। अथर्ववेदमा कृत्तिकाबाट सुरु हुने नक्षत्र सूची पाइन्छ, जसले नक्षत्रसूक्त कृत्तिका नक्षत्रमा शीत अयनान्त हुँदा रचना भएको संकेत दिन्छ।

करिब पू.वि.सं. ७२६६ मा शीत अयनान्त अश्विनीमा पुगेपछि अभिजित नक्षत्रलाई हटाइयो र औपचारिक रूपमा २७ नक्षत्रको सूची अश्विनीबाट सुरु गरियो। यसलाई सातौँ मन्वन्तरको आरम्भ मानिएको छ। त्यसैले सातौँ मन्वन्तरको पहिलो कृत युग पू.वि.सं. ७२६६ मा सुरु भएको मानिन्छ।

भागवत पुराण र महाभारतको वनपर्वमा उल्लेख भएअनुसार पहिलो कृत युग सुरु हुँदा वसन्त विषुव र औंसीको दिन सूर्य, चन्द्रमा र बृहस्पतिको पुष्य नक्षत्रमा संयोग भएको थियो। यो घटना पू.वि.सं. ७२६५ को वसन्त विषुवको औंसी, पुष्य नक्षत्र मा परेको मानिन्छ।

कम्प्युटर सिमुलेसनमार्फत नक्षत्रहरूको अक्षांशीय तथ्याङ्क अध्ययन गर्दा श्री अनिल नारायणनले सूर्य सिद्धान्तमा दिइएको अक्षांशीय तथ्याङ्कसँग करिब पू.वि.सं. ७२४४ को समय मेल खाने देखाएका छन्। त्यसैले मयासुरलाई त्रिकोणमितिको वास्तविक प्रवर्तक मान्न सकिन्छ, जो ग्रीक खगोलविद् हिपार्कसभन्दा धेरै अघिका थिए।

मयासुरको सूर्य सिद्धान्त नै सात दिने हप्ताको अवधारणा व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्ने पहिलो परम्परा थियो। यसको आधारकाल चैत्र शुक्ल प्रतिपदा, आइतबार, पू.वि.सं. ६७२२ मानिएको छ।

पछि यही सात दिने हप्ताको परम्परा विश्वभर फैलियो।

यस तथ्यले आधुनिक ग्रेगोरियन पात्रोमा सुधार आवश्यक रहेको संकेत दिन्छ, किनकि सूर्य सिद्धान्तको आधारकाल तथा शक संवत्को प्रारम्भकाल (वि.सं. १३५) लाई जुलियन पात्रोमा गल्तीवश बुधबार गणना गरिएको मानिन्छ।

पश्चिमी विद्वानहरूले प्राचीन बेबिलोनीहरूले पहिलो पटक सात दिने हप्ता चलाए भन्ने धारणा राखे पनि यस दृष्टिकोणलाई यो मतले अस्वीकार गर्दछ। यसको अनुसार सात दिने हप्ताको अवधारणा विश्वलाई प्राचीन वैदिकहरूले दिएका थिए।

विश्वभर प्रयोग भएका १२ वर्ष वा ६० वर्षका धेरै चक्रहरू सूर्य सिद्धान्तको ६० वर्षे चक्र (पू.वि.सं. ६७२१) सँग सम्बन्धित रहेको दाबी गरिन्छ।

अबुल फजलले “एगोरी” नामक प्राचीन तुर्की पात्रो १२ वर्षे चक्रमा आधारित रहेको उल्लेख गरेका छन्। प्राचीन चीनले पनि ६० वर्षे चक्र प्रयोग गर्थ्यो।

सूर्य सिद्धान्तको प्रभावमा ब्रह्म सिद्धान्तले पू.वि.सं. ६७१७ देखि १२ वर्षे र ६० वर्षे चक्रको प्रयोग सुरु गर्यो। अहिले प्रयोग भइरहेको ६० वर्षे चक्र (वि.सं. २०४४ देखि) पनि ब्रह्म सिद्धान्तकै परम्पराको निरन्तरता मानिन्छ।

अरबी खगोलविद् अबू माशरले आफ्नो किताब अल-किरानात मा संसारको सृष्टि सूर्य, चन्द्रमा र पाँच ग्रहहरू मेष राशिको पहिलो अंशमा एकत्रित हुँदा भएको उल्लेख गरेका छन्। अल-बिरुनीका अनुसार उनले यो धारणा वैदिक स्रोतहरूबाट लिएका थिए।

ग्रीक परम्पराको प्रारम्भिक जन्मकुण्डली “हेमा मुन्डी” सातौँ सहस्राब्दी पू.वि.सं. सँग सम्बन्धित मानिन्छ। प्लेटो र सिसेरोले पनि “महावर्ष” सूर्य, चन्द्रमा र सबै ग्रहहरूको संयोगबाट सुरु हुने उल्लेख गरेका छन्।

सूर्य सिद्धान्तपछिका ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएका केही खगोलीय घटनाहरूलाई वैज्ञानिक आधारमा मिति निर्धारण गर्न सकिन्छ भन्ने दाबी गरिन्छ।

रामायणका ऐतिहासिक घटनाहरू त्रेता युगको अन्तिम शताब्दीमा, करिब पू.वि.सं. ५५२१ देखि पू.वि.सं. ४९५० को बीचमा घटेका मानिन्छन्।

युद्धकाण्डमा वानर सेना लङ्कातर्फ प्रस्थान गर्न लाग्दा मूल नक्षत्रमा धूमकेतु देखिएको उल्लेख छ। पू.वि.सं. ५५७९ को भाद्रदेखि आश्विनसम्म शुक्र मूल क्षेत्रमा रहेको मानिन्छ र यस अवधिमा ह्यालीको धूमकेतु पनि मूल नक्षत्रमा प्रवेश गरेको थियो।

रावण मूल नक्षत्रमा जन्मिएका थिए भन्ने मान्यताका आधारमा यसलाई राक्षसहरूको विनाशको सूचक मानिएको छ। त्यसैले राम–रावण युद्धको मिति पू.वि.सं. ५५७९ ठहर गरिन्छ।

२,४०० वर्षे द्वापर युग पू.वि.सं. ५५२१ मा सुरु भई पू.वि.सं. ३१२० मा समाप्त भएको र महाभारत युद्ध पू.वि.सं. ३१०६ मा भएको मानिन्छ।

हाल उपलब्ध सूर्य सिद्धान्तको पाठ लाटदेवले पू.वि.सं. ३०४५ मा तयार पारेका थिए, जुन मयासुरको पू.वि.सं. ६७२२ को मूल सूर्य सिद्धान्तमा आधारित थियो।

वराहमिहिरको पञ्चसिद्धान्तिका मा मयासुरको सूर्य सिद्धान्तको सार प्रस्तुत गरिएको छ।

मयासुरले १,८०,००० वर्षको असुर परम्पराको योगको उल्लेख गरेका थिए भने लाटदेवले ४३२,००० वर्षको देव परम्पराको युगलाई आधार माने।

लाटदेवले पू.वि.सं. ३०४५ को माघ अन्त्य ग्रहहरूको एउटा अनुमानित संयोग अवलोकन गरी उपलब्ध पाठ तयार पारेका थिए।

सूर्य सिद्धान्तमा पृथ्वीको अक्षीय झुकाव २४° बताइएको छ। पू.वि.सं. २८४४ भन्दा अघि पृथ्वीको झुकाव करिब २४° थियो भने हाल करिब २३.४° छ।

उज्जयिनीको अक्षांश २४° मानेर पू.वि.सं. ६७२२ मा त्यसलाई प्रधान मध्याह्न रेखा (Prime Meridian) को रूपमा ग्रहण गरिएको बताइन्छ।

वराहमिहिरले पञ्चसिद्धान्तिका मा वर्णन गरेका सूर्य, पैतामह, वसिष्ठ, रोमक र पौलिश सिद्धान्तहरू वैदिक मूलका सिद्धान्त हुन् भन्ने दाबी गरिन्छ।

पश्चिमी विद्वानहरूले रोमक सिद्धान्तलाई ग्रीक तथा रोमन खगोलीय प्रणालीसँग जोड्ने प्रयास गरेका छन्, तर यस मत अनुसार रोमक सिद्धान्त हेल्लेनिस्टिक खगोलशास्त्र र रोमको स्थापना हुनुभन्दा धेरै पहिले भारतमै विकसित भएको थियो।

यो मूलतः चन्द्र–सौर पात्रोमा आधारित प्रणाली थियो। २,८५० वर्षे यसको युग ९५ वर्षे याज्ञवल्क्य चक्रमा आधारित रहेको मानिन्छ।

त्यसैगरी पौलिश सिद्धान्त पनि महाभारतपूर्वकालीन मानिन्छ, किनकि लाटदेवले करिब पू.वि.सं. ३०४५ मा यसको व्याख्या लेखेका थिए।

पू.वि.सं. ६७२२ भन्दा अघिको वैदिक परम्परामा संवत्सरको आरम्भ शरद ऋतुमा हुने संकेत वेद तथा ब्राह्मण ग्रन्थहरूमा पाइन्छ।

त्यसैले वैदिक साहित्यमा आएको “विषुवत्” शब्दलाई शरद विषुवको अर्थमा बुझ्नुपर्छ भन्ने मत प्रस्तुत गरिन्छ।

वसिष्ठ मैत्रावरुणीद्वारा संकलित अश्विनी सूक्तहरूले करिब पू.वि.सं. १३४४४ मा शरद विषुव अश्विनी नक्षत्रमा पर्दा पात्रोको आरम्भ भएको संकेत दिन्छन्।

धेरै विद्वानहरूले वेदाङ्ग ज्योतिषलाई करिब पू.वि.सं. १३४४ को ग्रन्थ मानेका छन्। तर यस मत अनुसार उपलब्ध वेदाङ्ग ज्योतिष पू.वि.सं. ३४४४ तिर पुनः सम्पदन गरिएको हुन सक्छ।

लागध मुनिले श्रविष्ठाको आरम्भमा शरद विषुव र आश्रेषाको मध्यभागमा वसन्त विषुवको उल्लेख गरेका थिए, जसको समय करिब पू.वि.सं. ८२४४ मानिन्छ।

वेदाङ्ग ज्योतिषको पैतामह सिद्धान्तमा करिब पू.वि.सं. ६७२१ तिर २,७०० वर्षे सप्तर्षि चक्रको परिचय गराइएको थियो। प्रारम्भिक १०० वर्ष अश्विनी नक्षत्रलाई प्रदान गरिएको थियो।

यस अनुसार महाभारत युद्ध (पू.वि.सं. ३१०६) को समयमा सप्तर्षिहरू मघा नक्षत्र क्षेत्रमा रहेको मानिन्छ। पछि कश्मीरी खगोलविद्हरूले सप्तर्षि संवत्को आधारकाल पू.वि.सं. ३०२० मा पुनः निर्धारण गरे, जसलाई लौकिक संवत् भनिन्छ।

यस दृष्टिकोण अनुसार वैदिक सभ्यतासँग पू.वि.सं. १३४४४ देखि पू.वि.सं. ६७२२ सम्मको करिब ६,७०० वर्ष लामो पूर्व-सिद्धान्तिक खगोलशास्त्रीय परम्परा र पू.वि.सं. ६७२२ देखि आजसम्मको करिब ८,८०० वर्ष लामो सिद्धान्तिक खगोलशास्त्रीय परम्परा रहेको छ।

प्राचीन वैदिकहरूले विश्वलाई खगोलशास्त्र, त्रिकोणमिति, गोल त्रिकोणमिति तथा कलनका आधारभूत सिद्धान्तहरू प्रदान गरेका थिए भन्ने दाबी गरिन्छ। यही वैज्ञानिक सम्पदालाई पुनः स्मरण गर्दै अनुसन्धान र वैज्ञानिक चेतनालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइन्छ।