सौर, चान्द्र र चान्द्र–सौर पात्रो
सूर्य र चन्द्र आधारित दुई पात्रो किन फरक पर्छन्, र बि.सं. का महिना सूर्यको राशि–गतिले कसरी तय हुन्छन्।
दुई फरक घडी
Solar · Lunarसौर पात्रो सूर्यको स्थितिमा आधारित हुन्छ — ऋतुसँग मिल्छ। चान्द्र पात्रो चन्द्रको कलामा आधारित हुन्छ — तिथि र पर्वसँग मिल्छ।
नेपाली विक्रम सम्वत् यी दुईमध्ये कुनै एक होइन। यो चान्द्र–सौर पात्रो हो, जसले दुवैलाई मिलाएर चलाउँछ।
सौर
सूर्य → ऋतु, सङ्क्रान्ति, गते। ग्रेगोरियन पात्रो शुद्ध सौर हो।
चान्द्र
चन्द्र → तिथि, पक्ष, पूर्णिमा/औंसी। इस्लामी पात्रो शुद्ध चान्द्र हो।
चान्द्र–सौर
दुवैको मेल — बि.सं. र हिन्दू पात्रो। अधिक मासले सन्तुलन राख्छ।
किन फरक पर्छ
The 11-day gap१२ चान्द्र मास र एक सौर वर्ष बराबर हुँदैनन् — र यही असमानताले पात्रोको सम्पूर्ण संरचना तय गर्छ।
यही फरक नमिलाए चाडपर्व बिस्तारै ऋतुबाट सर्दै जान्थे — दशैँ कालान्तरमा गर्मीमा पर्थ्यो। त्यसैले बीच–बीचमा अधिक मास थपिन्छ, र चान्द्र गणना फेरि सूर्यसँग मिल्न आउँछ।
सूर्य · पृथ्वी · चन्द्र एकसाथ
Both cycles at onceयी दुई चक्र पालैपालो चल्दैनन् — एकैसाथ चल्छन्। तलको दृश्यमा पृथ्वी सूर्यको वरिपरि (वर्ष, १२ सौर महिनामा बाँडिएको) र चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि (हरेक फेरो एक चान्द्र महिना) घुम्छन्।
दुवै आफ्नै अक्षमा पनि घुम्छन् — पृथ्वी दैनिक, चन्द्र एक फेरोमा एक पटक, त्यसैले चन्द्रको सधैँ उस्तै पट्टि देखिन्छ।
बाहिरी १२ राशि र २७ नक्षत्रको ग्रिडले पृथ्वीबाट देखिने सूर्यको स्थिति देखाउँछ — सूर्य नयाँ राशि वा नक्षत्रमा प्रवेश गर्दा ग्रिड सीमा पार हुन्छ (सङ्क्रान्ति)। पृथ्वीले सूर्यको १ फेरो (~३६५ दिन) लगाउँदा चन्द्रले ~१२.४ फेरो लगाउँछ — त्यसैले १२ चान्द्र महिना सकिँदा वर्ष ~११ दिन बाँकी रहन्छ, जसले अधिक मास जन्माउँछ।
प्ले थिचेर वा तानेर हेर्नुहोस् — पृथ्वीले वर्ष पूरा गर्दा चन्द्रले झन्डै १२ फेरो लगाइसकेको हुन्छ, तर ठ्याक्कै होइन। त्यही बाँकी अंश नै ११ दिनको फरक हो।
विक्रम सम्वत् कहाँ अटाउँछ
Bikram Sambatविक्रम सम्वत् (बि.सं.) नेपालको आधिकारिक पात्रो हो, जुन ग्रेगोरियनभन्दा झन्डै ५६–५७ वर्ष अगाडि चल्छ।
यो चान्द्र–सौर पात्रो हो, र यसको दुई भाग फरक स्रोतबाट आउँछन् — महिनाको नाम चान्द्र मासबाट आउँछ भने महिनाको लम्बाइ सूर्यको राशि–गतिले तय गर्छ।
महिना कसरी बन्छ
Solar monthsसूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने क्षणलाई सङ्क्रान्ति भनिन्छ, र त्यही दिन नयाँ महिना सुरु हुन्छ।
सूर्य कुनै राशिमा २९ देखि ३२ दिनसम्म बस्ने हुनाले बि.सं. का महिना २९–३२ दिनका हुन्छन् — र हरेक वर्ष फरक पर्न सक्छन्।
गते = सौर दिन
सङ्क्रान्तिदेखि गनिने दिन — बैशाख १ गते सूर्य मेषमा पस्दा।
महिनाको अस्थिर लम्बाइ
पृथ्वीको कक्ष अण्डाकार भएकाले सूर्यको देखिने गति घटबढ हुन्छ।
नयाँ वर्ष बैशाखमा
मेष सङ्क्रान्ति — बैशाख १, ग्रेगोरियन पात्रोमा अप्रिल मध्यतिर।
यसैकारण आउँदो वर्षको पात्रो पहिल्यै ठ्याक्कै भन्न खगोलीय गणना चाहिन्छ — महिनाको दिन–सङ्ख्या सूर्यको वास्तविक स्थितिले तय गर्छ, कुनै निश्चित नियमले होइन।
