चान्द्रमान के हो
चन्द्र–सूर्य सम्बन्धमा आधारित चान्द्र मापन — तिथि, पक्ष, चान्द्र मास र चाडपर्वको आधार।
चान्द्रमान भनेको के हो
चान्द्रमान · the lunar measureचान्द्रमान समय नाप्ने त्यो प्रणाली हो जसले चन्द्र र सूर्यबीचको सम्बन्धलाई आधार बनाउँछ। तिथि, पक्ष, चान्द्र मास र लगभग सबै चाडपर्व यही प्रणालीबाट आउँछन्।
ध्यान दिनुपर्ने कुरा — यो चन्द्रको आकार वा स्थान मात्रको नाप होइन। मूल परिमाण चन्द्र र सूर्यको कोणीय दूरी (elongation) हो।
चन्द्र र सूर्यबीचको कोणान्तर बढ्दै जाँदा तिथि क्रमशः अघि बढ्छ।
दुई पक्ष
Shukla · Krishnaतीस तिथिलाई दुई पक्ष मा बाँडिन्छ, प्रत्येक पन्ध्र तिथिको।
शुक्ल पक्ष
बढ्दो चन्द्र — प्रतिपदा → द्वितीया → तृतीया → … → पूर्णिमा। कोणान्तर ०° बाट १८०° तिर बढ्छ।
कृष्ण पक्ष
घट्दो चन्द्र — प्रतिपदा → द्वितीया → तृतीया → … → औंसी। कोणान्तर १८०° बाट ३६०° तिर बढ्छ।
- औंसीAaushi
- शुक्ल पक्षको चन्द्रShukla paksha
- प्रथम चौथीFirst quarter
- पूर्णिमाPurnima
- कृष्ण पक्षको चन्द्रKrishna paksha
- अन्तिम चौथीLast quarter
- पुनः औंसीPunah Aaushi
चान्द्र मास र ११ दिनको समस्या
Why a fix is neededएक औंसीदेखि अर्कोसम्म झन्डै २९.५३ दिन लाग्छ — यसलाई सांयोगिक मास भनिन्छ। बाह्र सांयोगिक मास जोड्दा:
12 × 29.53 = 354.4 दिन / days ← चान्द्र वर्ष / lunar year
365.24 दिन / days ← सौर वर्ष / solar year
───────
−10.87 दिन / days ← हरेक वर्षको फरक / gap each year
3 वर्षमा / after 3 years: 10.87 × 3 ≈ 32.6 दिन / days ≈ एक महिना / one monthशुद्ध चान्द्र वर्ष सौर वर्षभन्दा झन्डै ११ दिन छोटो — तीन वर्षमा फरक एक महिना नाघ्छ।
यदि पात्रोले चान्द्र मास मात्र प्रयोग गर्थ्यो भने महिना बिस्तारै ऋतुभरि सर्दै जान्थे — दसैँ कहिले वर्षामा, कहिले जाडोमा पर्थ्यो। त्यसैले परम्परागत चान्द्र–सौर पात्रोलाई दुई चक्र मिलाउने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ।
अधिक मास
झन्डै हरेक तीन वर्षमा एक थप चान्द्र महिना — जम्मा भएको फरक मिलाउन।
क्षय मास
दुर्लभ अवस्थामा एक महिना घट्छ — जब एउटै चान्द्र मासभित्र दुई सङ्क्रान्ति पर्छन्।
दुवै किन चाहिन्छ
The lunisolar ideaयही चान्द्र–सौर प्रणालीको केन्द्रीय विचार हो — सूर्यले लामो ऋतु ढाँचा दिन्छ, चन्द्रले छोटा विभाजन।
| कुन प्रणाली | के तय गर्छ | उदाहरण |
|---|---|---|
| सौरमान | गते, महिनाको लम्बाइ, वर्षारम्भ, ऋतु | बैशाख १, माघे सङ्क्रान्ति |
| चान्द्रमान | तिथि, पक्ष, चाडपर्व, व्रत, मुहूर्त | दसैँ, तिहार, पूर्णिमा, एकादशी |
एउटै पात्रोले दुवै बोक्ने हुनाले नेपाली पात्रोमा एउटै दिन “१ गते” र “शुक्ल तृतीया” दुवै हुन सक्छ — एउटा सूर्यको नाप, अर्को चन्द्रको।
