दिन के हो

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा एक पूरा फेरो घुम्न २३ घण्टा ५६ मिनेट लिन्छ। तर हाम्रो दिन २४ घण्टाको हुन्छ। यी ४ मिनेट कहाँबाट आउँछन्?

किनभने पृथ्वी घुम्दै मात्र छैन — सँगसँगै सूर्यको वरिपरि सर्दै पनि छ। एक फेरो पूरा हुँदासम्म पृथ्वी आफ्नो कक्षमा अलिकति अगाडि बढिसकेको हुन्छ, त्यसैले सूर्यलाई फेरि उही ठाउँमा ल्याउन अलिकति बढी घुम्नुपर्छ।

यसैले वर्षमा नाक्षत्र दिनको सङ्ख्या सौर दिनभन्दा ठ्याक्कै एक बढी हुन्छ — कुनै संयोग होइन, यो त्यही एक परिक्रमाको हिसाब हो।

यो कुरा शब्दमा भन्दा हेरेर बुझ्न सजिलो छ। तलको नमुनामा वर्षमा जम्मा केही दिन मात्र राखिएको छ, त्यसैले “अलिकति बढी” ठूलो देखिन्छ।

• ·निलो चाप ताराको सापेक्ष घुमाइ हो — नाक्षत्र दिन।
• ·रातो चाप माध्य सूर्यको सापेक्ष — घडीले मान्ने दिन।
• ·पहेँलो चाप साँचो सूर्यको सापेक्ष — घामले देखाउने दिन।
• ·बीचको फरक नै समयको समीकरण हो।

त्यो “अलिकति बढी” स्थिर छैन। वर्षभरि यो घट्दै–बढ्दै जान्छ, र त्यसैले घामको समय घडीभन्दा कहिले अगाडि, कहिले पछाडि हुन्छ।

यसका दुई कारण छन्, र दुवैलाई नमुनामा छुट्याएर हेर्न सकिन्छ।

यी दुई लहर जोडिँदा बन्ने आकृति नै अनालेमा हो — वर्षभरि हरेक दिन ठीक १२ बजे सूर्यको फोटो खिच्दा आकाशमा देखिने त्यही आठको अङ्क।

पात्रोको हरेक गणना कुनै न कुनै दिन मा अडेको हुन्छ — त्यसैले कुन दिन भन्ने कुराले फरक पार्छ।

• ·तिथि, वार र नक्षत्र सूर्योदय बाट गनिन्छन् — अर्थात् साँचो सौर दिनबाट, घडीको दिनबाट होइन।
• ·सूर्योदयको समय स्थानअनुसार फरक हुन्छ, र समयको समीकरणले त्यसलाई अझ सार्छ।
• ·त्यसैले पञ्चाङ्ग बनाउन अवलोकन स्थान र खगोलीय समय दुवै चाहिन्छ।

एउटा साधारण प्रश्न — “दिन के हो?” — को जवाफ खोज्दै जाँदा पात्रोका बाँकी सबै नियम आफैँ खुल्दै जान्छन्।