वक्री गति

ग्रह सामान्यतया राशिचक्रमा पूर्वतिर (अग्रगामी) हिँड्छन्। तर बेला–बेला तिनी रोकिएर उल्टो दिशामा हिँडेको देखिन्छ, अनि फेरि सामान्य गतिमा फर्किन्छन्। यसलाई वक्री गति भनिन्छ।

महत्त्वपूर्ण कुरा — ग्रह वास्तवमा पछाडि हिँड्दैन। यो पूर्णतः देखिने प्रभाव हो, जुन पृथ्वी र त्यो ग्रहको सापेक्ष गतिबाट उत्पन्न हुन्छ।

छेउको लेनमा गुडिरहेको ढिलो कारलाई तपाईंले उछिन्दा त्यो केही क्षण पछाडि जाँदैछ जस्तो देखिन्छ — पृष्ठभूमिको सापेक्ष। ग्रहमा पनि ठ्याक्कै यही हुन्छ।

पृथ्वी भित्री कक्षमा छिटो / Earth on the inner, faster orbit
मङ्गल बाहिरी कक्षमा ढिलो / Mars on the outer, slower one

  ★ ★ ★ ★ ★ ★ ★ ★   ← पृष्ठभूमिका तारा / background stars

  1 → 2 → 3        पृथ्वी नजिक आउँदै / Earth approaching
        ↓
  मङ्गल देखिने दिशा उल्टिन्छ / apparent direction of Mars reverses
        ↓
  4 ← 5            पृथ्वीले उछिन्यो / Earth overtakes  → वक्री / retrograde
        ↓
  6 → 7 → 8        फेरि सामान्य / direct again

भित्री ग्रह (बुध, शुक्र) मा उल्टो हुन्छ — तिनले पृथ्वीलाई उछिन्दा वक्री देखिन्छ। त्यसैले बुध वर्षमा तीन–चार पटक वक्री हुन्छ, शनि झन्डै हरेक वर्ष एक पटक तर लामो अवधिका लागि।

भूकेन्द्रित ढाँचामा वक्री गति व्याख्या गर्न गाह्रो देखिन्छ — तर सिद्धान्त ग्रन्थहरूले यो शीघ्र फलबाट सही रूपमा निकाले।

किनभने शीघ्र फल वास्तवमा पृथ्वीको कक्षीय गतिको छाप हो, र वक्री गति पनि त्यही गतिको परिणाम हो। दुई फरक ढाँचा, तर उही ज्यामिति — त्यसैले भविष्यवाणी मिल्थ्यो।

ज्योतिषमा वक्री ग्रहलाई विशेष अर्थ दिइन्छ। खगोलीय दृष्टिले भने यो ग्रहको कुनै परिवर्तन होइन — यो हामी कहाँबाट हेर्दै छौँ भन्ने कुराको मात्र परिणाम हो।