पृथ्वीको अक्षको अयन चलन
~२६,००० वर्षको चक्र जसले विषुव र तारापुञ्जको सम्बन्ध बिस्तारै बदल्छ।
पृथ्वी लट्टुझैँ डग्मगाउँछ
26,000 yearsघुम्दै गरेको लट्टु ढल्किएपछि यसको अक्ष आफैँ बिस्तारै शङ्कु बनाउँदै घुम्छ। पृथ्वीको अक्षले पनि ठ्याक्कै त्यही गर्छ — तर एक फेरो पूरा गर्न ~२५,८०० वर्ष लाग्छ।
पृथ्वीको अक्ष २३.५° झुकेरै रहन्छ तर लठ्ठाझैँ क्रान्तिवृत्त ध्रुव वरिपरि बिस्तारै घुम्छ — पूरा एक फेरो ~२६,००० वर्ष। त्यसैले उत्तर ध्रुवले फरक-फरक ध्रुव तारा देखाउँछ — कुनै बेला थुबन, अहिले ध्रुव, र ~१३,७८४ बि.सं. मा अभिजित। ऋतु-आधारित विषुव रेखा राशिचक्रमा घुम्दै जान्छ — यही अयन चलन ले माथिको अयनांश खाँडो बढाउँछ।
पृथ्वीको अक्षले आकाशमा बनाउने शङ्कु — २३.४४° अर्धकोणको वृत्त।
कारण — पृथ्वी पूर्ण गोलो छैन, विषुवत् रेखातिर केही फुलेको छ। सूर्य र चन्द्रले त्यो फुलेको भागमा ज्वारीय बल लगाउँछन्, र घुम्दै गरेको पिण्डमा त्यो बलले अक्षलाई घुमाइदिन्छ।
यसले के–के सार्छ
Everything referenced to the equinox- विषुव बिन्दु तारापुञ्जको सापेक्ष उल्टो दिशामा सर्छ — त्यसैले सायन र निरयन राशिचक्र छुट्टिन्छन्।
- ध्रुव तारा बदलिन्छ — उत्तर आकाशीय ध्रुवले शताब्दीयौँमा फरक तारा देखाउँछ।
- ऋतु र निरयन महिना बिस्तारै छुट्टिन्छन् — हरेक ७२ वर्षमा झन्डै एक दिन।
बाहिरी १२ राशि ताराका सापेक्ष स्थिर छन् (निरयन)। पृथ्वीको अक्ष लट्टू झैँ घुम्दा वसन्त-विषुव (Point 0) बिस्तारै राशिचक्रमा पछाडि सर्छ — प्रति ~७२ वर्षमा १°। त्यसैले आज विषुव मीन मा छ, अनि सायन ऋतु निरयन महिनासँग बिस्तारै फरक पर्दै जान्छ।
पृथ्वीको अक्ष २३.५° झुकेरै रहन्छ तर लठ्ठाझैँ क्रान्तिवृत्त ध्रुव वरिपरि बिस्तारै घुम्छ — पूरा एक फेरो ~२६,००० वर्ष। त्यसैले उत्तर ध्रुवले फरक-फरक ध्रुव तारा देखाउँछ — कुनै बेला थुबन, अहिले ध्रुव, र ~१३,७८४ बि.सं. मा अभिजित। ऋतु-आधारित विषुव रेखा राशिचक्रमा घुम्दै जान्छ — यही अयन चलन ले माथिको अयनांश खाँडो बढाउँछ।
प्राचीन ज्योतिषीलाई थाहा थियो
Hipparchus, and the siddhantasअयन चलन आधुनिक खोज होइन। ग्रीक ज्योतिषी हिपार्कसले ई.पू. १२७ तिर पुराना अभिलेखसँग आफ्नो नाप तुलना गरेर यो पत्ता लगाएका थिए।
भारतीय सिद्धान्त ग्रन्थहरूले पनि यसलाई चिनेका थिए र अयन चलन भनेका थिए। केहीले यसलाई पूर्ण घुर्णन नभई एउटा सीमित दोलन (trepidation) मानेका थिए — त्यो अंश आधुनिक अवलोकनले सच्याइसकेको छ।
आजको पञ्चाङ्ग गणनामा अयन चलनको प्रभाव अयनांश मार्फत समावेश गरिन्छ — सायन देशान्तरबाट अयनांश घटाएर निरयन देशान्तर निकालिन्छ।
