पृथ्वीको अक्ष र अयन चलन

दुई राशिचक्रबीचको फरक निरयन र सायन मा छ। कारण यही हो: ढल्किएको लट्टुको अक्ष बिस्तारै शङ्कु बनाउँदै घुम्छ, र पृथ्वीको अक्षले पनि त्यही गर्छ — एक फेरो ~२५,८०० वर्ष।

अक्षले बनाउने शङ्कुको चलचित्र एउटै आकाश, दुई राशिचक्र मा छ।

कारण — पृथ्वी पूर्ण गोलो छैन, विषुवत् रेखातिर केही फुलेको छ। सूर्य र चन्द्रले त्यो फुलेको भागमा ज्वारीय बल लगाउँछन्, र घुम्दै गरेको पिण्डमा त्यो बलले अक्षलाई घुमाइदिन्छ।

• ·विषुव बिन्दु तारापुञ्जको सापेक्ष उल्टो दिशामा सर्छ — त्यसैले सायन र निरयन राशिचक्र छुट्टिन्छन्।
• ·ध्रुव तारा बदलिन्छ — उत्तर आकाशीय ध्रुवले शताब्दीयौँमा फरक तारा देखाउँछ।
• ·ऋतु र निरयन महिना बिस्तारै छुट्टिन्छन् — हरेक ७१ वर्षमा झन्डै एक दिन।

आकाशीय ध्रुवले हजारौँ वर्षमा बनाउने वृत्त र त्यसमा पर्ने तारा ध्रुव तारा किन परिवर्तन हुन्छ? मा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

अयन चलन आधुनिक खोज होइन। ग्रीक ज्योतिषी हिपार्कसले ई.पू. १२७ तिर पुराना अभिलेखसँग आफ्नो नाप तुलना गरेर यो पत्ता लगाएका थिए।

वैदिक सिद्धान्त ग्रन्थहरूले पनि यसलाई चिनेका थिए र अयन चलन भनेका थिए। केहीले यसलाई पूर्ण घुर्णन नभई एउटा सीमित दोलन (trepidation) मानेका थिए — त्यो अंश आधुनिक अवलोकनले सच्याइसकेको छ।

आजको पञ्चाङ्ग गणनामा अयन चलनको प्रभाव अयनांश मार्फत समावेश गरिन्छ — सायन देशान्तरबाट अयनांश घटाएर निरयन देशान्तर निकालिन्छ।