सौरमान र चान्द्रमानको गणना

सङ्क्रान्ति खोज्नु भनेको मूल खोज्नु हो। हामीसँग एउटा फलन छ — कुनै क्षणमा सूर्यको निरयन देशान्तर — र हामी त्यो ३०° को गुणाङ्क छुने क्षण खोज्दै छौँ।

कोण ३६०° मा बेरिने हुनाले सिधै घटाउ काम लाग्दैन — ३५९° र १° बीचको फरक −३५८° होइन, +२° हो। त्यसैले engine ले कोणीय त्रुटि गणना गर्छ, जसले यो बेरिने समस्या सम्हाल्छ।

वेदिक पात्रोको इन्जिनले ब्रेन्टको विधि प्रयोग गर्छ — द्विभाजनको निश्चित अभिसरण र सेकेन्ट विधिको गतिलाई जोड्ने एक मानक अङ्कगणितीय विधि।

• ·पहिले एउटा कोष्ठ (bracket) चाहिन्छ — दुई क्षण जहाँ फलनको चिन्ह विपरीत होस्, अर्थात् बीचमा सङ्क्रान्ति निश्चित छ।
• ·चिन्ह विपरीत नभेटिए engine द्विभाजनमा फर्किन्छ — ढिलो, तर सधैँ काम गर्ने।
• ·पुनरावृत्ति `६०` सेकेन्डको सहनशीलतामा रोकिन्छ; JD-आधारित संस्करणले १ सेकेन्डसम्म जान्छ।
• ·अधिकतम ५०–६० पुनरावृत्ति — व्यवहारमा दर्जनभन्दा कम लाग्छ।

हरेक पुनरावृत्तिमा त्यो क्षणको सूर्यको निरयन देशान्तर Swiss Ephemeris बाट निकालिन्छ। अर्थात् गणना एउटै सूत्र समाधान होइन — यो पटक–पटक आकाश सोध्ने प्रक्रिया हो।

सङ्क्रान्तिको ठ्याक्कै क्षण भेटिएपछि अन्तिम चरण बाँकी रहन्छ — त्यसलाई कुन गतेमा राख्ने।

यसका लागि क्षणलाई स्थानीय समयमा बदल्नुपर्छ, र नेपालका लागि त्यो Asia/Kathmandu हो — ऐतिहासिक अफसेट सहित, किनभने नेपालको समय क्षेत्र सधैँ +०५:४५ थिएन।

पुराना वि.सं. मितिको गणना गर्दा यो फरक पर्छ — १९८५ अघिको सङ्क्रान्ति +०५:४५ मान्दा १५ मिनेट चुक्छ, र त्यो सूर्योदयको सिमानामा परे गते नै एक दिन फरक हुन सक्छ।

गणनाको आधार अमान्त मास हो — एक औंसीको क्षणदेखि अर्को औंसीको क्षणसम्म। औंसीको क्षण भनेको कृष्ण पक्षको पन्ध्रौँ तिथि सकिने क्षण हो, त्यसैले यो तिथिको सीमा जस्तै खोजीले भेटिन्छ।

• ·पहिलो औंसीपछि पूर्णिमा (शुक्ल १५ सकिने क्षण) खोजिन्छ।
• ·पूर्णिमापछि अर्को औंसी — त्यहीँ मास टुङ्गिन्छ र अर्को सुरु हुन्छ।
• ·दिनमा राख्दा: मासको पहिलो दिन औंसीपछिको पहिलो सूर्योदय भएको दिन; अन्तिम दिन अर्को औंसीपछिको सूर्योदयभन्दा अघिल्लो दिन।

चान्द्र मासको नाम खुल्ने औंसीको क्षणमा सूर्य कुन निरयन राशिमा छ भन्नेबाट दिइन्छ — अर्थात् त्यस मासभित्र पर्ने सङ्क्रान्तिबाट। सूर्य मीनमा हुँदा खुल्ने र भित्र मेष सङ्क्रान्ति पर्ने मास चैत हो; त्यसपछिको बैशाख।

पूर्णिमाको बेला सूर्य कहाँ छ भनेर नाम दिँदा झन्डै आधा महिनाको नाम एक मास अगाडि सर्छ — सङ्क्रान्ति शुक्ल पक्षमा परे। त्यसैले खुल्ने औंसी नै आधार हो। पूर्णिमान्त नाम पनि यही अमान्त गणनाबाट निकालिन्छ (दुई परम्परा)।

नियम अधिक मास र क्षय मास मा छ — जुन चान्द्र मासभित्र कुनै सङ्क्रान्ति पर्दैन, त्यो अधिक। गणनामा यसको जाँच सजिलो छ: दुवै औंसीको क्षणमा सूर्य एउटै राशिमा छ भने बीचमा सङ्क्रान्ति परेकै छैन।

उदाहरण: वि.सं. २०८० मा साउन दोहोरियो — अधिक साउन (सन् २०२३ जुलाई–अगस्ट), त्यसपछि निज साउन।

क्षय मासका लागि मासभित्रका सङ्क्रान्ति गनिन्छन् — औंसीदेखि अर्को औंसीअघिसम्म। दुई सङ्क्रान्ति परे एउटा मासको नाम हराउँछ।

पछिल्लो पटक यस्तो वि.सं. २०३९ मा भयो (सन् १९८३ जनवरी–फेब्रुअरी, पुष–माघ), र अघि–पछि अधिक असोज र अधिक फागुन थिए; अर्को सन् २१२४ तिर अपेक्षित छ। यो किन पुष–माघतिर मात्र र किन दुर्लभ भन्ने अधिक मास र क्षय मास मा छ।

दुवै जाँच एउटै कुरामा टेक्छन्: औंसी र सङ्क्रान्तिका ठ्याक्कै क्षण। त्यसैले सङ्क्रान्ति औंसीको केही मिनेट वरपर परेको वर्षमा अधिक मास कुन हो भन्ने निर्णय गणनाको शुद्धतामा निर्भर हुन्छ — र फरक पद्धतिका पात्रो कहिलेकाहीँ फरक पर्छन्।