पञ्चाङ्गका पाँच अङ्गको गणना

कुनै क्षणको तिथि निकाल्न दुई सङ्ख्या चाहिन्छ — सूर्य र चन्द्रको देशान्तर — र एउटा भाग।

engine मा यो ठ्याक्कै यसरी लेखिएको छ: TITHI_SPAN = 12.0, अनि int(elongation / TITHI_SPAN) + 1। भागको बाँकीले तिथि कति प्रतिशत बितिसक्यो भन्ने दिन्छ।

पञ्चाङ्गले तिथिको नाम मात्र होइन, कहिले सकिन्छ पनि भन्नुपर्छ। यो अर्को मूल-खोज समस्या हो — तर सङ्क्रान्तिभन्दा फरक तरिकाले हल गरिन्छ।

• ·engine ले वर्तमान क्षणबाट `३०` घण्टाको खोज सञ्झ्याल लिन्छ — कुनै पनि तिथि यत्ति लामो हुँदैन, त्यसैले सन्धि यसभित्रै पर्छ।
• ·बीचको क्षणमा तिथि गणना गर्छ। उही तिथि भए सन्धि पछाडि छ; फरक भए अगाडि।
• ·यसरी सञ्झ्याल आधा–आधा गर्दै जान्छ — द्विआधारी खोज, बढीमा ५० पटक।
• ·सञ्झ्याल `६०` सेकेन्डभन्दा सानो भएपछि रोकिन्छ। त्यही सहनशीलता पञ्चाङ्गमा देखिने शुद्धता हो।

३० घण्टामा ६० सेकेन्डसम्म पुग्न झन्डै ११ पटक आधा गर्नु पर्याप्त हुन्छ (३० घण्टा ÷ २¹¹ ≈ ५३ सेकेन्ड) — त्यसैले वास्तविक पुनरावृत्ति सीमाभन्दा धेरै कम हुन्छ।

कोण १२° को अर्को गुणाङ्क पार गर्ने क्षण नै सीमा हो — त्यो कोण तिथि भनेको के हो? मा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

तिथि र त्यसको सन्धि समय भेटिएपछि अन्तिम प्रश्न बाँकी रहन्छ — आजको तिथि कुन?

उत्तर: सूर्योदयको क्षणमा जुन तिथि चलिरहेको छ, त्यही दिनभरिको तिथि। यसैले तिथि गणनाले सूर्योदय गणनालाई भर पर्छ, र सूर्योदय स्थानसापेक्ष भएकाले तिथि पनि स्थानसापेक्ष बन्छ।

यसैले “तिथि कहिले सकिन्छ” र “आजको तिथि कुन” दुई फरक प्रश्न हुन् — पहिलोको उत्तर खगोलशास्त्रले, दोस्रोको पात्रोको नियमले दिन्छ।

नक्षत्र पञ्चाङ्गको सबैभन्दा सरल गणना हो — यसलाई सूर्यको स्थान पनि चाहिँदैन। चन्द्रको निरयन देशान्तर मात्र पुग्छ।

engine मा यो NAKSHATRA_SPAN = 360.0 / 27.0 का रूपमा छ। २७ नक्षत्रका नाम एउटा सूचीमा राखिएका छन्, र भागको पूर्णाङ्कले सूचीमा सूचकाङ्क दिन्छ।

चन्द्र दिनको झन्डै १३.२° हिँड्छ, र नक्षत्र १३°२०′ को हुन्छ। त्यसैले चन्द्र प्रत्येक नक्षत्रमा झन्डै एक दिन बस्छ।

सन्धि समय निकाल्ने विधि तिथिकै हो — द्विआधारी खोज, तर सञ्झ्याल केही फरक, किनभने नक्षत्रको अवधि तिथिभन्दा अलि लामो हुन सक्छ।

परम्परामा २८ नक्षत्रको उल्लेख पनि भेटिन्छ। थपिने नक्षत्र अभिजित हो, जुन उत्तराषाढा र श्रवणको बीचमा पर्छ।

तर आधुनिक पञ्चाङ्ग गणनामा २७ को विभाजन नै प्रयोग हुन्छ, किनभने २८ ले ३६०° लाई सफा भाग गर्दैन। अभिजितलाई छुट्टै शुभ अवधिका रूपमा राखिन्छ — दिनको मध्याह्न वरिपरिको अभिजित मुहूर्त — नक्षत्र चक्रको भागका रूपमा होइन।

२७ नक्षत्रको नाम, स्वामी र पादको तालिका नक्षत्र मा छ।

तिथि र करणले सूर्य र चन्द्रको फरक प्रयोग गर्छन्। योगले भने जोड — र यही सानो परिवर्तनले पूरै फरक आवधिकता जन्माउँछ।

फरकले चन्द्रको कला दिन्छ — यो सहज छ। तर जोडले के दिन्छ? यसको कुनै सिधा दृश्य अर्थ छैन; यो दुवै पिण्डको संयुक्त गतिको नाप हो।

तिथिमा सूर्यको गति घट्छ (१३.२ − १ = १२.२), योगमा थपिन्छ (१३.२ + १ = १४.२)। त्यसैले योग औसतमा ~२२.६ घण्टामा बदलिन्छ, तिथि ~२३.६ घण्टामा।

योग के हो भन्ने योग मा छ। यहाँ केवल सूची कसरी चलिन्छ — मुहूर्त छान्दा २७ मध्ये केही शुभ, केही टार्नुपर्ने।

• ·शुभ — सिद्धि, शुभ, साध्य, वरीयान् जस्ता योगलाई अनुकूल मानिन्छ।
• ·टार्नुपर्ने — विष्कम्भ, अतिगण्ड, शूल, गण्ड, व्याघात, वज्र, व्यतीपात, परिघ, वैधृति।

यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा — पञ्चाङ्गको योग र ज्योतिषका राजयोग, गजकेसरी योग आदि फरक कुरा हुन्। पहिलो पञ्चाङ्गको अङ्ग हो; दोस्रो कुण्डलीमा ग्रहको विशेष संयोजन। सत्ताइस नामको तालिका योग मा छ।

करणको गणना तिथिकै हो, केवल भाजक आधा — १२° को सट्टा ६°। त्यसैले एक चान्द्र मासमा ६० करण खण्ड हुन्छन्।

६० खण्ड छन् तर नाम जम्मा ११। कारण — सात नाम बारम्बार दोहोरिन्छन्, र चार नाम मासमा एक पटक मात्र आउँछन्।

engine मा यही संरचना देखिन्छ: सूचकाङ्क ५७ भन्दा माथि पुगेपछि स्थिर पुच्छर (Shakuni, Chatushpada, Naga) प्रयोग हुन्छ; बाँकीमा सात चर नामको चक्र (index − 1) % 7 ले चल्छ।

करण ले विष्टिलाई भद्रा भन्छ र शुभ कार्य टार्ने बताउँछ। यो चर करण भएकाले मासमा आठ पटक आउँछ — झन्डै हरेक चार दिनमा एक पटक, प्रत्येक पटक करिब आधा दिन। त्यसैले पञ्चाङ्गमा भद्राको सुरु र अन्त्य छुट्टै देखाइन्छ।

करण आधा तिथिको भएकाले यसको अवधि पनि तिथिजस्तै लचिलो हुन्छ — ९ देखि १३ घण्टासम्म, चन्द्रको गतिअनुसार।