सूर्योदय कसरी गणना हुन्छ
अक्षांश, क्रान्ति, वायुमण्डलीय अपवर्तन र सूर्यको बिम्ब — उदयको ठ्याक्कै क्षण।
सूर्योदय — “देखिनु” कहिले हो?
Defining the momentसूर्योदय गणना गर्नुअघि परिभाषा चाहिन्छ। सूर्यको केन्द्र क्षितिजमा आउँदा, कि माथिल्लो किनारा देखिँदा? र क्षितिज कहाँको — समुद्र सतहको कि तपाईं उभिएको ठाउँको?
मानक परिभाषा: सूर्यको माथिल्लो किनारा वास्तविक क्षितिजमा देखा पर्ने क्षण, वायुमण्डलीय अपवर्तन समेत गणना गरेर। Vedic Patro यही प्रयोग गर्छ।
बिम्बको अर्धव्यास
सूर्य बिन्दु होइन — बिम्ब ~०.२७° को हुन्छ, त्यसैले किनारा केन्द्रभन्दा अगाडि देखिन्छ।
वायुमण्डलीय अपवर्तन
क्षितिजमा हावाले प्रकाश ~०.५७° बङ्ग्याउँछ — सूर्य वास्तवमा तल हुँदै देखिन्छ।
क्षितिजको झुकाव
उचाइमा उभिँदा क्षितिज तल सर्छ — काठमाडौँ (~१,४०० मि) मा सूर्योदय केही अगाडि हुन्छ।
आधारभूत सूत्र
Hour angleसिद्धान्ततः सूर्योदय घण्टा कोण (hour angle) बाट निस्कन्छ — अक्षांश र सूर्यको क्रान्ति दिइएपछि।
cos(H) = ( sin(h₀) − sin(φ)·sin(δ) ) / ( cos(φ)·cos(δ) ) φ = अक्षांश / latitude δ = सूर्यको क्रान्ति / Sun's declination h₀ = −0.833° (बिम्ब + अपवर्तन / disc + refraction) H = घण्टा कोण / hour angle सूर्योदय / sunrise = स्थानीय मध्याह्न / local noon − H सूर्यास्त / sunset = स्थानीय मध्याह्न / local noon + H
मानक −०.८३३° मा बिम्बको अर्धव्यास र औसत अपवर्तन दुवै समेटिएको हुन्छ।
तर यो सूत्र अनुमानित हो। सूर्यको क्रान्ति दिनभरि बदलिन्छ, त्यसैले “सूर्योदयको बेलाको क्रान्ति” जान्न सूर्योदयको समय नै चाहिन्छ — वृत्ताकार निर्भरता। यसैले पुनरावृत्ति आवश्यक हुन्छ।
Vedic Patro ले के गर्छ
Swiss Ephemerisसूत्र आफैँ लागू गर्नुको सट्टा engine ले Swiss Ephemeris को rise_trans_true_hor प्रयोग गर्छ — जसले वास्तविक क्षितिज, अपवर्तन र बिम्ब सबै एकैसाथ सम्हाल्छ।
- गणना स्थानीय मध्यरातबाट सुरु हुन्छ — अवलोकनकर्ताको समय क्षेत्रमा, र त्यसलाई जुलियन दिनमा बदलिन्छ।
- इनपुट: देशान्तर, अक्षांश, उचाइ, वायुमण्डलीय चाप र तापक्रम — अपवर्तन यिनैले तय गर्छ।
- उचाइबाट क्षितिज झुकाव निकालेर छुट्टै पठाइन्छ, ताकि पहाडी स्थानको सूर्योदय सही आओस्।
यही कारण Vedic Patro मा स्थान छान्दा अक्षांश–देशान्तर मात्र होइन, उचाइ र समय क्षेत्र पनि चाहिन्छ। सूर्योदय पञ्चाङ्गको दिन–सीमा भएकाले यसको शुद्धताले तिथि, वार र पर्वको दिन सबै तय गर्छ।
