चन्द्रोदय र चन्द्रास्त कसरी गणना हुन्छ
चन्द्रको द्रुत गति र लम्बन (parallax) ले किन अतिरिक्त पुनरावृत्ति चाहिन्छ।
चन्द्रोदय — सूर्योदयभन्दा गाह्रो
Three complicationsगणनाको ढाँचा सूर्यकै हो, तर चन्द्रले तीन थप जटिलता ल्याउँछ।
छिटो गति
चन्द्र दिनको १३° सर्छ — उदयको खोजी गर्दै गर्दा लक्ष्य आफैँ सर्दै हुन्छ।
लम्बन (parallax)
चन्द्र नजिक भएकाले पृथ्वीको कुन ठाउँबाट हेर्ने भन्नेले स्थान ~१° सम्म फरक पार्छ।
कक्ष झुकाव
चन्द्र क्रान्तिवृत्तबाट ±५° भड्किन्छ, त्यसैले क्रान्ति सूर्यको भन्दा फराकिलो दायरामा चल्छ।
यी तीनैका कारण चन्द्रोदयको समय Swiss Ephemeris को उही rise_trans_true_hor ले निकालिन्छ — तर पिण्डका रूपमा चन्द्र दिएर, र engine ले लम्बन र झुकाव भित्रै सम्हाल्छ।
कुनै दिन चन्द्रोदय हुँदैन
A 24h50m dayचन्द्र हरेक दिन झन्डै ५० मिनेट ढिलो उदाउँछ, किनभने यो आफ्नै कक्षमा अघि बढिसकेको हुन्छ। अर्थात् चन्द्रको “दिन” २४ घण्टा ५० मिनेटको हुन्छ।
यसको परिणाम रोचक छ — महिनामा एक पटक कुनै नागरिक दिनमा चन्द्रोदय नै हुँदैन, र अर्को दिन दुई पटक हुन सक्छ। २४ घण्टाको सञ्झ्यालमा २४ घण्टा ५० मिनेटको चक्र अटाउन खोज्दाको स्वाभाविक परिणाम।
दिन / day 1 चन्द्रोदय / moonrise 23:20 ● दिन / day 2 चन्द्रोदय / moonrise 00:10 ● र / and 23:59 ● (दुई पटक / twice) दिन / day 3 — कुनै चन्द्रोदय छैन / no moonrise — दिन / day 4 चन्द्रोदय / moonrise 00:48 ●
५० मिनेटको दैनिक ढिलाइले नागरिक दिनको सीमामा यस्तो अवस्था ल्याउँछ।
यसैले engine ले “यो मितिको चन्द्रोदय” भन्ने प्रश्नलाई कहिलेकाहीँ “सूर्योदयपछिको पहिलो चन्द्रोदय” मा बदल्छ — पहिलो प्रश्नको उत्तर सधैँ हुँदैन, दोस्रोको सधैँ हुन्छ।
पर्वमा चन्द्रोदयको भूमिका
When it is the observanceकतिपय व्रतमा चन्द्रोदयको ठ्याक्कै समय नै मुख्य कुरा हुन्छ — तिथि होइन।
- तीज र करवा चौथ जस्ता व्रतमा चन्द्र दर्शनपछि मात्र व्रत तोडिन्छ।
- पूर्णिमा मा चन्द्रोदय सूर्यास्तसँगै हुन्छ — यही कारण पूर्णिमाको चन्द्र रातभर आकाशमा रहन्छ।
- औंसी मा चन्द्र सूर्यसँगै उदाउँछ र अस्ताउँछ — त्यसैले देखिँदैन।
- औंसीAaushi
- शुक्ल पक्षको चन्द्रShukla paksha
- प्रथम चौथीFirst quarter
- पूर्णिमाPurnima
- कृष्ण पक्षको चन्द्रKrishna paksha
- अन्तिम चौथीLast quarter
- पुनः औंसीPunah Aaushi
