तिथि — वृद्धि, क्षय र सूर्योदय
एउटै तिथि दुई दिन पर्ने वृद्धि, हराउने क्षय, र दुवै सूर्योदयको एउटै नियमबाट कसरी आउँछन्।
एउटै तिथि दुई दिन — वृद्धि
जब चन्द्र मन्द गतिमा (∼१०.७°/दिन) हिँड्छ, एउटै १२° को तिथि–खण्डले लगातार दुई सूर्योदय समेट्छ। दुवै बिहान त्यही तिथि चलिरहेकाले पात्रोमा त्यो तिथि दुई दिन देखिन्छ।
तृतीया खण्ड यति फराकिलो छ कि १० र ११ गते — दुवै सूर्योदय यसैभित्र परे। त्यसैले तृतीया दोहोरियो।
हराएको तिथि — क्षय
उल्टो, जब चन्द्र द्रुत गतिमा (∼१४.३°/दिन) हिँड्छ, कुनै १२° को तिथि–खण्ड दुई सूर्योदयको बीचमै पूरै सकिन्छ। कुनै पनि सूर्योदयमा त्यो तिथि नभेटिएकाले त्यो क्षय भई पात्रोबाट हराउँछ।
अष्टमी खण्ड साँघुरो भएर एक सूर्योदयदेखि अर्कोको बीचमै सकियो — कुनै बिहान अष्टमी परेन, त्यसैले त्यो क्षय भयो।
एउटै नियमका दुई पक्ष
दुवै अवस्था एउटै नियमबाट आउँछन् — सूर्योदयमा जुन तिथि चलिरहेको छ, त्यही दिनको तिथि। तिथि–खण्ड सूर्योदयको अन्तरभन्दा फराकिलो भए वृद्धि, साँघुरो भए क्षय। चन्द्रको गति स्थिर नभएकाले दुवै अनिवार्य छन्।
