ज्ञानकेन्द्र
पात्रोको इतिहास, विकास र तुलना

कालगणना र युग प्रणाली

घडी बिना समय नाप्नु, परम्परागत समय एकाइ, र ती कति शुद्ध थिए।

०१

घडी बिना समय नाप्नु

आधुनिक उपकरण बिना पनि प्राचीन ज्योतिषीहरूले उल्लेख्य शुद्धतामा समय नापे। तीन मुख्य विधि थिए।

शङ्कु / गनोमन

जमिनमा गाडिएको ठाडो डण्डी। छायाँ सबैभन्दा छोटो हुँदा मध्याह्न; छायाँको दैनिक लम्बाइले ऋतु र अयनान्त।

जल यन्त्र / घटिका

प्वाल भएको भाँडो पानीमा राख्दा निश्चित समयमा डुब्थ्यो — एक घटिका, झन्डै २४ मिनेट।

नक्षत्र अवलोकन

चन्द्र कुन तारापुञ्जमा छ हेरेर चान्द्र मासको दिन गनिन्थ्यो — कुनै उपकरण नै नचाहिने।

०२

परम्परागत समय एकाइ

वैदिक परम्परामा समयका सूक्ष्म एकाइको विस्तृत शृङ्खला थियो — आँखा झिम्काउने क्षणदेखि दिनसम्म।

एकाइबराबरआधुनिक
निमेषआँखा झिम्काउने समय~0.2 s
विपल—0.4 s
पल६० विपल24 s
घटिका६० पल24 min
मुहूर्त२ घटिका48 min
प्रहर~७.५ घटिका~3 hr
अहोरात्र६० घटिका24 hr

ध्यान दिनुहोस् — यो प्रणाली ६० को आधार मा चल्छ, २४ को होइन। दिनका ६० घटिका, प्रत्येकका ६० पल — ठ्याक्कै कोण नाप्ने ६० विकला प्रणालीजस्तै।

०३

कति शुद्ध थिए

सूर्य सिद्धान्तमा दिइएका मान आधुनिक मानसँग तुलना गर्दा उल्लेख्य रूपमा नजिक देखिन्छन्।

परिमाणसूर्य सिद्धान्तआधुनिक
नाक्षत्र वर्ष365.2587 दिन/days365.2564 दिन/days
सांयोगिक मास29.5306 दिन/days29.5306 दिन/days
अक्ष झुकाव24°23.44° (त्यसबेला ~23.9°)

सांयोगिक मासको मान त चार दशमलव स्थानसम्म मिल्छ। खुला आँखा र गनोमनले हजारौँ अवलोकन जोडेर पाइएको नतिजा हो यो।

फरक भएका ठाउँमा पनि कारण बुझ्न सकिन्छ — नाक्षत्र वर्षको ०.००२३ दिनको त्रुटिले शताब्दीमा झन्डै ०.२ दिन जम्मा गर्छ, जुन ती अवलोकनको सीमाभित्रै पर्छ।