प्राचीन पात्रोले समय कसरी नाप्थे
छायाँ, गनोमन, जल घडी र नक्षत्र अवलोकन।
घडी बिना समय नाप्नु
Shadow, water, starsआधुनिक उपकरण बिना पनि प्राचीन ज्योतिषीहरूले उल्लेख्य शुद्धतामा समय नापे। तीन मुख्य विधि थिए।
शङ्कु / गनोमन
जमिनमा गाडिएको ठाडो डण्डी। छायाँ सबैभन्दा छोटो हुँदा मध्याह्न; छायाँको दैनिक लम्बाइले ऋतु र अयनान्त।
जल यन्त्र / घटिका
प्वाल भएको भाँडो पानीमा राख्दा निश्चित समयमा डुब्थ्यो — एक घटिका, झन्डै २४ मिनेट।
नक्षत्र अवलोकन
चन्द्र कुन तारापुञ्जमा छ हेरेर चान्द्र मासको दिन गनिन्थ्यो — कुनै उपकरण नै नचाहिने।
परम्परागत समय एकाइ
From nimesha to dayवैदिक परम्परामा समयका सूक्ष्म एकाइको विस्तृत शृङ्खला थियो — आँखा झिम्काउने क्षणदेखि दिनसम्म।
| एकाइ | बराबर | आधुनिक |
|---|---|---|
| निमेष | आँखा झिम्काउने समय | ~0.2 s |
| विपल | — | 0.4 s |
| पल | ६० विपल | 24 s |
| घटिका | ६० पल | 24 min |
| मुहूर्त | २ घटिका | 48 min |
| प्रहर | ~७.५ घटिका | ~3 hr |
| अहोरात्र | ६० घटिका | 24 hr |
ध्यान दिनुहोस् — यो प्रणाली ६० को आधार मा चल्छ, २४ को होइन। दिनका ६० घटिका, प्रत्येकका ६० पल — ठ्याक्कै कोण नाप्ने ६० विकला प्रणालीजस्तै।
कति शुद्ध थिए
Surprisingly soसूर्य सिद्धान्तमा दिइएका मान आधुनिक मानसँग तुलना गर्दा उल्लेख्य रूपमा नजिक देखिन्छन्।
| परिमाण | सूर्य सिद्धान्त | आधुनिक |
|---|---|---|
| नाक्षत्र वर्ष | 365.2587 दिन/days | 365.2564 दिन/days |
| सांयोगिक मास | 29.5306 दिन/days | 29.5306 दिन/days |
| अक्ष झुकाव | 24° | 23.44° (त्यसबेला ~23.9°) |
सांयोगिक मासको मान त चार दशमलव स्थानसम्म मिल्छ। खुला आँखा र गनोमनले हजारौँ अवलोकन जोडेर पाइएको नतिजा हो यो।
फरक भएका ठाउँमा पनि कारण बुझ्न सकिन्छ — नाक्षत्र वर्षको ०.००२३ दिनको त्रुटिले शताब्दीमा झन्डै ०.२ दिन जम्मा गर्छ, जुन ती अवलोकनको सीमाभित्रै पर्छ।