ग्रहण — सूर्य र चन्द्र
राहु–केतु, पात रेखा, चन्द्रग्रहण (पूर्णिमा) र सूर्यग्रहण (औंसी) — प्रकार, चित्र र सावधानी।
चन्द्रग्रहण — पृथ्वीको छायाँमा चन्द्र
Lunar eclipse: Earth's shadowचन्द्रग्रहण सधैँ पूर्णिमा मा हुन्छ — जब सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एकै रेखामा आउँछन् र पृथ्वीको छायाँ चन्द्रमाथि पर्छ। चन्द्र रातो देखिन सक्छ (“ब्लड मुन”), किनकि पृथ्वीको वायुमण्डलले रातो प्रकाश मोडेर पठाउँछ।
सूर्य–पृथ्वी–चन्द्र र राहु–केतु
Shadow geometry & the nodesसूर्यको उज्यालोले पृथ्वीपछाडि प्रच्छायाँ (umbra) र उपछायाँ (penumbra) को शंकु बनाउँछ। तल ▶ चलाउनुहोस् — पृथ्वी क्रान्तिवृत्तमा घुम्छ, चन्द्र छिटो चर्किन्छ; पात-चक्र बटनले मात्र राहु–केतु ढिलो घुमाउँछ। ग्रहण त्यतिबेला मात्र हुन्छ जब पूर्णिमा/औंसी पात रेखा नजिक पर्छ — वर्षमा झन्डै दुई पटक मात्र।
चन्द्रले ~२७ दिनमा एक राशि पार गर्छ; राहु–केतु भने आकाशमा बिस्तारै घडीको दिशामा घुम्छन् (~१९°/वर्ष, ~१९ वर्षे पूरा चक्र) — चन्द्रभन्दा लगभग २५० गुणा ढिलो। माथिको चन्द्र बटनले चन्द्र/पृथ्वी चलाउँछ; पात-चक्र बटन वा स्लाइडरले मात्र पात रेखा सार्छ। ग्रहण तब हुन्छ जब पूर्णिमा/औंसी पात रेखा नजिक पर्छ — वर्षमा झन्डै दुई पटक (८ चन्द्र, ४ सूर्य यस चक्रमा)। अर्को ग्रहण ~११ दिनमा।
चन्द्र कक्षको ५° झुकाव र ग्रहण रेखा
The tilted orbit, the eclipse line & 18.6-year nodal cycleतलको त्रिआयामिक चित्रमा क्रान्तिवृत्त तल (सूर्यपथको समतल) र त्यसमाथि ~५° झुकेको चन्द्र-कक्ष देखिन्छ। पृथ्वीको बीचबाट सूर्य–पृथ्वी रेखा गएको छ। ▶ चलाउनुहोस् — सूर्यसँगै यो रेखा घुम्छ; जब यो राहु वा केतु मा पुग्छ र त्यहीँ चन्द्र (पूर्णिमा/औंसी) पर्छ तब मात्र ग्रहण हुन्छ। तल्लो स्लाइडरले पात रेखालाई ~१८.६ वर्षे चक्रमा घुमाउँछ।
पृथ्वीको बीचबाट गएको सूर्य–पृथ्वी (ग्रहण) रेखा सूर्यसँगै वर्षमा एक फेरो घुम्छ। चन्द्रको कक्ष ~५° झुकेकाले धेरैजसो पूर्णिमामा चन्द्र यो रेखाभन्दा माथि/तल हुन्छ — ग्रहण हुँदैन। ग्रहण त्यतिबेला मात्र हुन्छ जब यो रेखा राहु वा केतु मा पुग्छ र त्यहीँ चन्द्र (पूर्णिमा/औंसी) पर्छ। तल्लो स्लाइडरले पात रेखालाई १८.६ वर्षे चक्रमा घुमाउँछ — त्यसैले ग्रहण ऋतु हरेक वर्ष सर्दै जान्छ।
चन्द्रग्रहण — प्रकार र सुरक्षा
Lunar types & safetyचन्द्रको कक्ष पृथ्वीको कक्षभन्दा ~५° ढल्केको छ, त्यसैले धेरैजसो पूर्णिमामा चन्द्र छायाँभन्दा माथि वा तल हुन्छ। ग्रहण त्यतिबेला मात्र हुन्छ जब पूर्णिमा राहु–केतु (पात बिन्दु) नजिक पर्छ।
पूर्ण ग्रहण
चन्द्र पूरै पृथ्वीको गाढा छायाँ (umbra) भित्र।
खण्डग्रास
चन्द्रको केही भाग मात्र छायाँमा।
उपछायाँ ग्रहण
चन्द्र penumbra मा मात्र — हल्का मलिन देखिन्छ।
खुला आँखाले सुरक्षित
सूर्यग्रहणभन्दा फरक — चन्द्रग्रहण सीधै हेर्न सकिन्छ।
सूर्यग्रहण — चन्द्रको छायाँमा पृथ्वी
Solar eclipse: Moon's shadowसूर्यग्रहण सधैँ औंसी मा हुन्छ — जब चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीको ठ्याक्क बीचमा आएर सूर्यलाई ढाक्छ। चन्द्रको छायाँ पृथ्वीको सानो भागमा मात्र पर्ने हुनाले ग्रहण सीमित क्षेत्रबाट मात्र देखिन्छ।
चन्द्रको छायाँ–शंकु र पृथ्वीमा मार्ग
Shadow cones: umbra, antumbra & penumbraतलको चित्रमा सूर्यको उज्यालोले चन्द्रपछाडि प्रच्छायाँ (umbra) को सानो गाढा शंकु र फराकिलो उपछायाँ (penumbra) बनाउँछ। ▶ चलाउनुहोस् — चन्द्रको छायाँ पृथ्वीमाथि सर्छ, त्यही नै पूर्णताको मार्ग हो। तल्लो स्लाइडरले चन्द्र दूरी (perigee ↔ apogee) बदल्छ — हेर्नुहोस् कसरी प्रच्छायाँ पुग्दा पूर्ण र अपुग हुँदा वलयाकार ग्रहण हुन्छ।
सूर्यग्रहण सधैँ औंसी मा हुन्छ — चन्द्र सूर्य र पृथ्वीको बीचमा आउँदा त्यसको प्रच्छायाँ (umbra) पृथ्वीको सानो भागमा पर्छ। चन्द्र नजिक (perigee) हुँदा प्रच्छायाँले पृथ्वी छुन्छ → पूर्ण ग्रहण; टाढा (apogee) हुँदा प्रच्छायाँ अपुग हुन्छ र वलयच्छायाँ (antumbra) पुग्छ → वलयाकार “आगोको औँठी”। फराकिलो उपछायाँ ले ठूलो क्षेत्रमा खण्डग्रास दिन्छ। समय स्लाइडरले छायाँलाई पृथ्वीमाथि सार्छ — त्यही नै पूर्णताको मार्ग हो।
सूर्यग्रहण — प्रकार र सावधानी
Solar types & safetyपूर्ण (Total)
चन्द्र नजिक हुँदा प्रच्छायाँले पृथ्वी छुन्छ — सूर्य पूरै ढाकिन्छ, दिनमै अँध्यारो र सूर्यमुकुट (corona) देखिन्छ।
वलयाकार (Annular)
चन्द्र टाढा हुँदा प्रच्छायाँ अपुग — वलयच्छायाँ (antumbra) पुग्छ र सूर्यको किनारा “आगोको औँठी” झैँ देखिन्छ।
खण्डग्रास (Partial)
उपछायाँभित्र पर्ने ठूलो क्षेत्रबाट सूर्यको केही भाग मात्र ढाकिएको देखिन्छ।
⚠ कहिल्यै नाङ्गो आँखाले नहेर्नुहोस्
ग्रहण चश्मा वा प्रोजेक्सन मात्र — आँखा स्थायी बिग्रन सक्छ।
राहु–केतु आकाशका भौतिक पिण्ड होइनन् — चन्द्रको कक्ष र सूर्यपथ (क्रान्तिवृत्त) काट्ने दुई गणितीय बिन्दु हुन्। यी पात बिस्तारै घुम्छन् (~१८.६ वर्षमा एक फेरो), त्यसैले ग्रहण ऋतु पनि सर्दै जान्छ। औंसी/पूर्णिमा पनि राहु–केतु नजिक परेमा मात्र ग्रहण हुन्छ — त्यसैले हरेक महिना हुँदैन। सूर्यग्रहणमा चन्द्रको छायाँ सानो हुनाले पृथ्वीको सीमित पट्टीबाट मात्र देखिन्छ।
