राहु, केतु र ग्रहण

ज्योतिषमा राहु र केतुलाई छाया ग्रह भनिन्छ। खगोलीय रूपमा यी पिण्ड होइनन् — यी दुई गणितीय बिन्दु हुन्, जहाँ चन्द्रको कक्षले क्रान्तिवृत्त काट्छ।

▶ चलाउनुहोस् — सूर्य–पृथ्वी रेखा राहु वा केतुमा पर्दा त्यहाँ औंसी वा पूर्णिमा भए मात्र ग्रहण हुन्छ।

यदि चन्द्रको कक्ष क्रान्तिवृत्तसँग ठ्याक्कै मिल्थ्यो भने हरेक औंसीमा सूर्यग्रहण र हरेक पूर्णिमामा चन्द्रग्रहण लाग्थ्यो। ~५° को झुकावले त्यसो हुन दिँदैन।

ग्रहण त्यहीँ मात्र सम्भव छ जहाँ तीनै पिण्ड एउटै तलमा आउँछन् — अर्थात् पात नजिक। त्यसैले परम्परागत भनाइ “राहुले सूर्य निल्यो” वास्तवमा सही ज्यामिति बताउँछ: ग्रहण पात बिन्दुमै हुन्छ।

राहु र केतु राशिचक्रमा उल्टो दिशामा हिँड्छन् — अरू ग्रहको विपरीत। एक राशि पार गर्न झन्डै १८ महिना लाग्छ, र पूरै चक्र १८.६ वर्षमा।

यही चक्रले ग्रहणको ढाँचा तय गर्छ। पात रेखा सर्दै जाने हुनाले ग्रहण पर्ने समय पनि हरेक वर्ष झन्डै १९ दिन अगाडि सर्छ — यसलाई ग्रहण ऋतु भनिन्छ।

ज्योतिषमा राहु–केतुको १८.६ वर्षे चक्रलाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ; खगोलशास्त्रमा यही चक्रले ज्वारभाटा र पृथ्वीको अक्षको सानो दोलन (nutation) मा पनि प्रभाव पार्छ।

चन्द्रग्रहण सधैँ पूर्णिमा मा हुन्छ — जब सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एकै रेखामा आउँछन् र पृथ्वीको छायाँ चन्द्रमाथि पर्छ। चन्द्र रातो देखिन सक्छ (“ब्लड मुन”), किनकि पृथ्वीको वायुमण्डलले रातो प्रकाश मोडेर पठाउँछ।

सूर्यको उज्यालोले पृथ्वीपछाडि प्रच्छायाँ र उपछायाँ को शंकु बनाउँछ। तल ▶ चलाउनुहोस् — पृथ्वी क्रान्तिवृत्तमा घुम्छ, चन्द्र छिटो चर्किन्छ; पात-चक्र बटनले मात्र राहु–केतु ढिलो घुमाउँछ। ग्रहण त्यतिबेला मात्र हुन्छ जब पूर्णिमा/औंसी पात रेखा नजिक पर्छ — वर्षमा झन्डै दुई पटक मात्र।

पातको खण्डले भनेझैँ धेरैजसो पूर्णिमा छायाँबाट छुट्छन्। नछुट्दा ग्रहण तीन मध्ये एक प्रकारको हुन्छ।

सूर्यग्रहण सधैँ औंसी मा हुन्छ — जब चन्द्रमा सूर्य र पृथ्वीको ठ्याक्क बीचमा आएर सूर्यलाई ढाक्छ। चन्द्रको छायाँ पृथ्वीको सानो भागमा मात्र पर्ने हुनाले ग्रहण सीमित क्षेत्रबाट मात्र देखिन्छ।

तलको चित्रमा सूर्यको उज्यालोले चन्द्रपछाडि प्रच्छायाँ (umbra) को सानो गाढा शंकु र फराकिलो उपछायाँ (penumbra) बनाउँछ। ▶ चलाउनुहोस् — चन्द्रको छायाँ पृथ्वीमाथि सर्छ, त्यही नै पूर्णताको मार्ग हो। तल्लो स्लाइडरले चन्द्र दूरी (perigee ↔ apogee) बदल्छ — हेर्नुहोस् कसरी प्रच्छायाँ पुग्दा पूर्ण र अपुग हुँदा वलयाकार ग्रहण हुन्छ।

ग्रहण वर्षभरि छरिएर आउँदैनन्। यी झुण्डमा आउँछन् — प्रायः दुई हप्ताको अन्तरमा दुई वा तीन ग्रहण, अनि महिनौँ केही नहुने।

कारण सरल छ: ग्रहण पात नजिक मात्र सम्भव छ, र सूर्य वर्षमा दुई पटक मात्र पात रेखा नजिक पुग्छ। त्यो अवधिलाई ग्रहण ऋतु भनिन्छ।

सूर्य पात रेखा नजिक कहिले पुग्छ भन्ने माथि राहु–केतुको अध्यायको ढल्किएको कक्षामा चलाएर हेर्न सकिन्छ।

एक ग्रहण ऋतुभित्र प्रायः दुई ग्रहण पर्छन् — एउटा सूर्यग्रहण (औंसीमा) र एउटा चन्द्रग्रहण (पूर्णिमामा), झन्डै १४ दिनको अन्तरमा।

यसैले “यो महिना दुई ग्रहण छन्” भन्ने सुन्दा अचम्म मान्नु पर्दैन — यो नियमको सामान्य परिणाम हो, कुनै असामान्य घटना होइन।

प्राचीन ज्योतिषीहरूले पत्ता लगाएका थिए — ग्रहण झन्डै १८ वर्ष ११ दिनमा उस्तै ढाँचामा दोहोरिन्छन्। यसलाई सरोस चक्र भनिन्छ।

यो तीन फरक चान्द्र अवधि झन्डै एकैचोटि पूरा हुने संयोगबाट बन्छ:

तीनै लगभग पूर्णाङ्कमा मिल्ने हुनाले १८ वर्षपछि सूर्य, चन्द्र र पात झन्डै उही सापेक्ष स्थितिमा फर्किन्छन् — र उस्तै ग्रहण दोहोरिन्छ। तर ८ घण्टाको बाँकीले पृथ्वी १२०° घुमिसकेको हुन्छ, त्यसैले अर्को पटक ग्रहण संसारको फरक भागबाट देखिन्छ।

सरोस चक्रको ज्ञानले नै प्राचीन ज्योतिषीहरूलाई ग्रहणको भविष्यवाणी गर्न सक्षम बनाएको थियो — आधुनिक गणित बिनै।