ग्रहण ऋतु र चक्र

ग्रहण वर्षभरि छरिएर आउँदैनन्। यी झुण्डमा आउँछन् — प्रायः दुई हप्ताको अन्तरमा दुई वा तीन ग्रहण, अनि महिनौँ केही नहुने।

कारण सरल छ: ग्रहण पात नजिक मात्र सम्भव छ, र सूर्य वर्षमा दुई पटक मात्र पात रेखा नजिक पुग्छ। त्यो अवधिलाई ग्रहण ऋतु (eclipse season) भनिन्छ।

एक ग्रहण ऋतुभित्र प्रायः दुई ग्रहण पर्छन् — एउटा सूर्यग्रहण (औंसीमा) र एउटा चन्द्रग्रहण (पूर्णिमामा), झन्डै १४ दिनको अन्तरमा।

ग्रहण ऋतु / eclipse season  (~34 दिन / days)
├────────────────────────────────────────┤
   ●                    ○
 औंसी                पूर्णिमा
 new moon            full moon
 सूर्यग्रहण           चन्द्रग्रहण
 solar eclipse       lunar eclipse
   │◄──── ~14 दिन / days ────►│

यसैले “यो महिना दुई ग्रहण छन्” भन्ने सुन्दा अचम्म मान्नु पर्दैन — यो नियमको सामान्य परिणाम हो, कुनै असामान्य घटना होइन।

प्राचीन ज्योतिषीहरूले पत्ता लगाएका थिए — ग्रहण झन्डै १८ वर्ष ११ दिनमा उस्तै ढाँचामा दोहोरिन्छन्। यसलाई सरोस चक्र भनिन्छ।

यो तीन फरक चान्द्र अवधि झन्डै एकैचोटि पूरा हुने संयोगबाट बन्छ:

तीनै लगभग पूर्णाङ्कमा मिल्ने हुनाले १८ वर्षपछि सूर्य, चन्द्र र पात झन्डै उही सापेक्ष स्थितिमा फर्किन्छन् — र उस्तै ग्रहण दोहोरिन्छ। तर ८ घण्टाको बाँकीले पृथ्वी १२०° घुमिसकेको हुन्छ, त्यसैले अर्को पटक ग्रहण संसारको फरक भागबाट देखिन्छ।

सरोस चक्रको ज्ञानले नै प्राचीन ज्योतिषीहरूलाई ग्रहणको भविष्यवाणी गर्न सक्षम बनाएको थियो — आधुनिक गणित बिनै।