राहु–केतु र पात रेखा
चन्द्र कक्ष र क्रान्तिवृत्त काटिने दुई बिन्दु — ग्रहण यहीँ मात्र सम्भव।
राहु र केतु — ग्रह होइन, बिन्दु
The lunar nodesज्योतिषमा राहु र केतुलाई छाया ग्रह भनिन्छ। खगोलीय रूपमा यी पिण्ड होइनन् — यी दुई गणितीय बिन्दु हुन्, जहाँ चन्द्रको कक्षले क्रान्तिवृत्त काट्छ।
राहु — उत्तर पात
चन्द्र दक्षिणबाट उत्तरतिर क्रान्तिवृत्त काट्ने बिन्दु (आरोही पात)।
केतु — दक्षिण पात
उत्तरबाट दक्षिणतिर काट्ने बिन्दु (अवरोही पात)। सधैँ राहुभन्दा ठ्याक्कै १८०° पर।
पृथ्वीको बीचबाट गएको सूर्य–पृथ्वी (ग्रहण) रेखा सूर्यसँगै वर्षमा एक फेरो घुम्छ। चन्द्रको कक्ष ~५° झुकेकाले धेरैजसो पूर्णिमामा चन्द्र यो रेखाभन्दा माथि/तल हुन्छ — ग्रहण हुँदैन। ग्रहण त्यतिबेला मात्र हुन्छ जब यो रेखा राहु वा केतु मा पुग्छ र त्यहीँ चन्द्र (पूर्णिमा/औंसी) पर्छ। तल्लो स्लाइडरले पात रेखालाई १८.६ वर्षे चक्रमा घुमाउँछ — त्यसैले ग्रहण ऋतु हरेक वर्ष सर्दै जान्छ।
चन्द्रको कक्ष क्रान्तिवृत्तसँग ~५° झुकेको — काट्ने दुई बिन्दु नै राहु र केतु।
पात रेखा किन महत्त्वपूर्ण छ
Where eclipses liveयदि चन्द्रको कक्ष क्रान्तिवृत्तसँग ठ्याक्कै मिल्थ्यो भने हरेक औंसीमा सूर्यग्रहण र हरेक पूर्णिमामा चन्द्रग्रहण लाग्थ्यो। ~५° को झुकावले त्यसो हुन दिँदैन।
ग्रहण त्यहीँ मात्र सम्भव छ जहाँ तीनै पिण्ड एउटै तलमा आउँछन् — अर्थात् पात नजिक। त्यसैले परम्परागत भनाइ “राहुले सूर्य निल्यो” वास्तवमा सही ज्यामिति बताउँछ: ग्रहण पात बिन्दुमै हुन्छ।
सधैँ वक्री गति
18.6 yearsराहु र केतु राशिचक्रमा उल्टो दिशामा हिँड्छन् — अरू ग्रहको विपरीत। एक राशि पार गर्न झन्डै १८ महिना लाग्छ, र पूरै चक्र १८.६ वर्षमा।
यही चक्रले ग्रहणको ढाँचा तय गर्छ। पात रेखा सर्दै जाने हुनाले ग्रहण पर्ने समय पनि हरेक वर्ष झन्डै १९ दिन अगाडि सर्छ — यसलाई ग्रहण ऋतु भनिन्छ।
ज्योतिषमा राहु–केतुको १८.६ वर्षे चक्रलाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ; खगोलशास्त्रमा यही चक्रले ज्वारभाटा र पृथ्वीको अक्षको सानो दोलन (nutation) मा पनि प्रभाव पार्छ।
