ग्रेगोरियन पात्रोको विकास

वर्ष ३६५.२४२२ दिनको हुन्छ। पात्रोले पूर्णाङ्क दिन मात्र गन्न सक्छ। त्यो ०.२४२२ कहाँ जान्छ?

कतै नराखे यो जम्मा हुँदै जान्छ — चार वर्षमा झन्डै एक दिन, शताब्दीमा २४ दिन। लीप दिन यही अंश फर्काउने उपाय हो।

जुलियन पात्रोले सरल नियम राख्यो: हरेक चार वर्षमा एक लीप दिन। यसले वर्षको औसत ३६५.२५ बनायो — नजिक, तर ठ्याक्कै होइन।

सायन, निरयन र सिद्धान्तका वर्षहरू एउटै भर्याङमा सायन र निरयन वर्ष मा देखाइएका छन्।

१५८२ मा ग्रेगोरियन सुधारले दुई काम गर्‍यो — जम्मा भएका १० दिन एकैचोटि हटायो, र नियम सूक्ष्म बनायो।

• 1.४ ले भाग जाने वर्ष लीप हुन्छ।
• 2.तर १०० ले भाग जाने वर्ष लीप हुँदैन।
• 3.तर ४०० ले भाग जाने वर्ष फेरि लीप हुन्छ।

यसले औसत वर्ष ३६५.२४२५ बनाउँछ — वास्तविकभन्दा प्रति वर्ष ०.०००३ दिन मात्र फरक, अर्थात् झन्डै ३,३०० वर्षमा एक दिन।

नेपाली पात्रोमा “लीप वर्ष” छैन — किनभने यसलाई आवश्यक नै छैन। कारण मौलिक छ।

ग्रेगोरियन पात्रोले महिनाको लम्बाइ पहिल्यै तय गर्छ, त्यसैले अंश मिलाउन थप दिन चाहिन्छ। वि.सं.ले भने महिनाको लम्बाइ हरेक वर्ष सूर्यको वास्तविक स्थितिबाट निकाल्छ — अंश आफैँ भित्रै समायोजित हुन्छ।

अर्थात् वि.सं.मा “लीप” को समकक्ष अधिक मास हो — तर यो सौर अंश मिलाउन होइन, चान्द्र–सौर फरक मिलाउन प्रयोग हुन्छ। दुई फरक समस्याका दुई फरक समाधान।

कुनै पनि पात्रोले खगोलीय चक्रलाई पूर्णाङ्क दिनमा अनुमान गर्नुपर्छ। त्यो अनुमान जति नै राम्रो भए पनि कहिल्यै ठ्याक्कै हुँदैन — र बाँकी रहेको सानो अंश शताब्दीयौँमा जम्मा हुन्छ।

ध्यान दिनुहोस् — तेस्रो पङ्क्ति त्रुटि होइन। निरयन पात्रोले ऋतु पछ्याउन खोजेकै छैन; यसले तारा पछ्याउँछ, र त्यसमा यो शुद्ध छ। “सर्नु” कुन कुराको सापेक्ष भनेर सोध्नुपर्छ।

निरयन मिति ऋतुको सापेक्ष कसरी सर्दै जान्छ भन्ने चलचित्र २० मिनेटको फरकले पात्रोमा के गर्छ मा छ।

जुलियन त्रुटि र ग्रेगोरियन नियम लीप वर्ष मा छन्। सुधारको देखिने काम उछाल थियो — १५८२ मा ४ अक्टोबरको भोलिपल्ट `१५` अक्टोबर भयो। बीचका दस दिन कहिल्यै अस्तित्वमा आएनन्।

वि.सं.मा त्यस्तो नाटकीय सुधार भएको छैन — किनभने यसको संरचना नै फरक छ। महिनाको लम्बाइ हरेक वर्ष गणनाबाट आउने भएकाले सुधार निरन्तर हुन्छ, एकैचोटि होइन।

तर एउटा कुरा निरन्तर बदलिन्छ — अयनांशको मान। यो हरेक वर्ष ~५० विकलाले बढ्छ, र गणनामा प्रयोग हुने मान अद्यावधिक हुन्छ। यही निरयन पात्रोको मौन, क्रमिक समायोजन हो।

यसको अर्थ — निरयन पात्रोमा ऋतु सर्नु टाल्नुपर्ने त्रुटि होइन, छनोटको स्वीकृत परिणाम हो। सुधार गर्नुपर्ने भए त्यो सन्दर्भ प्रणाली नै बदल्नु हुन्थ्यो, जुन परम्पराले गर्न चाहँदैन।