लीप वर्ष किन चाहिन्छ
०.२४२२ दिनको अंश मिलाउने ग्रेगोरियन नियम, र वैदिक पात्रोमा यसको समकक्ष।
अंशको समस्या
0.2422 of a dayवर्ष ३६५.२४२२ दिनको हुन्छ। पात्रोले पूर्णाङ्क दिन मात्र गन्न सक्छ। त्यो ०.२४२२ कहाँ जान्छ?
कतै नराखे यो जम्मा हुँदै जान्छ — चार वर्षमा झन्डै एक दिन, शताब्दीमा २४ दिन। लीप दिन यही अंश फर्काउने उपाय हो।
जुलियनबाट ग्रेगोरियनसम्म
Refining the ruleजुलियन पात्रोले सरल नियम राख्यो: हरेक चार वर्षमा एक लीप दिन। यसले वर्षको औसत ३६५.२५ बनायो — नजिक, तर ठ्याक्कै होइन।
जुलियन औसत / Julian mean 365.2500
वास्तविक / actual 365.2422
────────
अतिरिक्त / excess 0.0078 दिन/day प्रति वर्ष/per year
≈ 1 दिन / day प्रति 128 वर्ष / per 128 years
≈ 10 दिन / days by 1582 CEजुलियन नियम अलिकति उदार थियो — शताब्दीयौँमा १० दिनको त्रुटि जम्मा भयो।
१५८२ मा ग्रेगोरियन सुधारले दुई काम गर्यो — जम्मा भएका १० दिन एकैचोटि हटायो, र नियम सूक्ष्म बनायो।
- ४ ले भाग जाने वर्ष लीप हुन्छ।
- तर १०० ले भाग जाने वर्ष लीप हुँदैन।
- तर ४०० ले भाग जाने वर्ष फेरि लीप हुन्छ।
यसले औसत वर्ष ३६५.२४२५ बनाउँछ — वास्तविकभन्दा प्रति वर्ष ०.०००३ दिन मात्र फरक, अर्थात् झन्डै ३,३०० वर्षमा एक दिन।
बि.सं.मा लीप दिन किन छैन
A different mechanismनेपाली पात्रोमा “लीप वर्ष” छैन — किनभने यसलाई आवश्यक नै छैन। कारण मौलिक छ।
ग्रेगोरियन पात्रोले महिनाको लम्बाइ पहिल्यै तय गर्छ, त्यसैले अंश मिलाउन थप दिन चाहिन्छ। बि.सं.ले भने महिनाको लम्बाइ हरेक वर्ष सूर्यको वास्तविक स्थितिबाट निकाल्छ — अंश आफैँ भित्रै समायोजित हुन्छ।
| पात्रो | समस्या | समाधान |
|---|---|---|
| ग्रेगोरियन | वर्षमा ०.२४२२ दिनको अंश | लीप दिन (फेब्रुअरी २९) |
| बि.सं. — सौर पक्ष | उही अंश | महिनाको लम्बाइ आफैँ बदलिन्छ (२९–३२ दिन) |
| बि.सं. — चान्द्र पक्ष | वर्षमा ११ दिनको फरक | अधिक मास — थप महिना |
अर्थात् बि.सं.मा “लीप” को समकक्ष अधिक मास हो — तर यो सौर अंश मिलाउन होइन, चान्द्र–सौर फरक मिलाउन प्रयोग हुन्छ। दुई फरक समस्याका दुई फरक समाधान।
